^■£M'.

1^1

\tt%

^.r,'«ti

,»*

^yn

k«A^ägn^ j|^H

H^p»l^»v .-^

RH

K^

^B

.Y'l J

1 , . .

bectioQ

<x/

Grs('lii('lits(jii(']leii

der

rUOA IN/ 8ACII8EN

und

aiigiTiizciulor (icbiete.

Herausgegeben

von der

llis1(tri.s(li(Mi ( 'oinriiissidii der Provinz S.-U'liseii.

SitjiZKiiMKii Bam». her rHicrwrcliscl (|(»s Jiislus Jonas

von

1>. (iii.tav Kaweraii.

Krst." Hälfto.

l»iii.|, 1111,1 V.tIji^;- vnii Ofi,, n.'iid.'I.

r. r'

Der Briefwechsel

NOV J y 1912

des

v/

J IT S T U 8 JON A 8.

G e s a ui 111 e 1 t und 1) e a r b e i t e t

T). GUSTAV KAWERAU,

Professor und geistl. Inspektor am Kloster U. L. Fr zu Magdeburg.

Herausgegeben

von der

Historischoii Coiiunis.sioii der Provinz Sachsen.

Ekstk Uälftk.

HALLE,

Druck mul Verlag von Otto Hcudel. 1884.

Der Hochwttrdigen Theologischen Facultät

der

Universität Halle -Wittenberg

als Zeiclieii der

Verehrung und dus Dankes

für die dem Herausgeber unter dem Jl. Nuveml)er 18S8 honoris causa verliehene Würde eines Doctors der Theologie.

E i 11 1 0 i i II 11 g.

Als am 1. Sept. 1S27 Generalsuperintendent Hretschneider die erste Nachricht über das von ihm geplante Unternehmen, ein Corpus Heformatoriim zu edieren, in die Oett'entlichkeit gab, da entwart' er den Prospect eines viel grossartiger gedachten und undassenderen l'rkunden- wcrkes, als hernach in der Ausführung zu Tage getreten ist. Niclit nur dass neben Melanchthon und Calvin in gleicher Weise auch Luther und Zwingli in diesem Corpus mit ihren liriefen und Schriften in besonderen Sectionen vertreten sein sollten, sondern es war auch noch eine fünfte Abteilung des Kiesenwerkes beabsichtigt, welche den Hrief- Avechsel und die Schriften der l^eformatoren „secundi ordinis" und'asscn sollte. Wie bekannt, ist von diesem Plane nur der kleinere Teil zur Ausführung gekonmicn. liretschneider hat nicht einmal den ersten Teil, die Werke Melanchthons, zu Ende flihren können, und die Kundigen wissen , wie wenig diese 28 Pjände , selbst wenn der si)ätcr von Bindseil noch hinzugefügte Supplementband hinzugerechnet wird, den Anspruch erheben können, die Briefe und Schriften dieses Reformators vollständig zusannnengetragen zu haben. Man wird es im Interesse der historischen Forschung besonders bedauern müssen, dass die Be- arbeitung der 5. Section aufgegeben werden nuisste. Denn gerade in den Briefen der nächsten Gehülfen und Mitarbeiter unserer Reformatoren fliesst eine wichtige Quelle nicht nur für die Theologengeschichte .jener Zeit, nicht nur für einzelne Gebiete der lokalen lietormationsgeschichte. sondern ganz besonders auch für die Erkenntnis der geistigen Atmo- sphäre, die durch die neuen Impulse auf dem Gebiete der Religion und Kirche hervorgebracht worden war. Aber wie unsäglich schwer ist es heutigen Tages noch den» Forscher gemacht, der die Bride dieser rcformatores secundi ordinis einsehen will! Eine ansehnliche Zahl von derartigen Briefen hatte zwar Bretschneider schon unter ilie Briefe Melanchthons eingereiht darunter die des Crueiger mit beab- sichtigter, aber freilich bei weitem nicht erreichter Vollständigkeit, die übrigen dagegen ziendich planlos; aber doch ist diese Samndung nur ein verschwindender liruehteil des thatsäehlich noch vorhandenen Materials. Nur dem schwäbischen Reformator Joh. Brenz ist seither die Gunst widerfahren, dass seine Briefe und Hedenken in Prcssels Anecdota ßrentiana teils registriert, teils vollständig verörtentlicht worden sind. Freilich wer je Gelegenheit gehabt hat, die Prcsserschen Editionen mit den Originaltexten zu vergleichen, der weiss auch, wie wenig genau dieser eitrige, aber stets zu schnell arbeitende Theologe es mit

VIII Einloitung.

seinen riililik;üi(»non };vn()ninien hat. Für nllc die übrigen Refbrnia- toroiigcliiilirn sind wir /nr Zeit noch darauf nn<;e\vicsen, in niüliseliger und von (h^n Kin/ehien i;ar nicht /ax liewähigender Arbeit ihre Hrioi'e ans den Handschriften der ]5ibliotheken, ans den Drucken des 1(>. Jahr- hunderts, aus den ;,^eU'hrten Zcitsciirittcn und Sammelwerken des Aori-Acn .Jahrhunderts, endlieh ans der weitschiehtigcn Literatur unserer 'l'ai::e /usannnen zu lesen. Jahr für Jahr werden von fleissigen Händen zahbeiehe Dokumente aus dem Briefwechsel unserer Refor- matoren ans Lieht ^c/oyen, aber in einer den Forseher immer mehr erdrückenden Masse von kleinen, verstreuten Publikationen.

Mit {^uteni Grunde hat daher die Historische Conmiission der l'rovinz Sachsen ihr Augenmerk dahin gerichtet, neben den Urkunden des Mittelalters auch die Briefe solcher Männer zu sammeln, welche in der l\eformationsi;cseliichte ihres Gebietes eine hervorragende Thätigkeit entfaltet haben. Es konnten bei der naturgcmässen Be- schränkung der Aufgabe auf Sachsen zunächst zwei Theologen jener Zeit in Bctraclit konunen: Georg Spalafiims und Justns Jonas. Un- zweifelhalt ist der Briefwechsel Spalatins der wichtigere; er ist namentlich lür die Geschichte der L'niversität Wittenberg, sowie für die Beziehungen zwischen dem sächs. Fürstenhause und Luther gradezu unentbehrlich, (ileichwohl musste von der Samndung und Herausgabe desselben vorläufig Abstand genonunen werden. Er ist nämlich so umfassend, dass seine Bearl)eitung für die Kraft eines Einzelnen kaum durchführbar sein dürfte. Zudem ist Tb. Kolde seit .lahren mit dieser Arbeit beschäftigt, ohne freilich den Zeitpunkt, wann er zur Publikation zu schreiten gedenkt, Jetzt schon bezeichnen zu können. Einstweilen nmss sieh der Forscher daran genügen lassen, dass die herzogl. Biblio- thek zu (Jotha die Benutzung der umfassenden Sannnlung von Spala- tinbricfen, welche einst Neudecker angelegt hatte, die freilich weder auf Vollständigkeit noch auf Zuverlässigkeit ihrer Abschriften Anspruch machen darf, mit gewohnter Geiälligkeit gestattet und erleichtert. Mochte es Kolde vergönnt sein, diesen wichtigsten Beitrag zu dem ersehnten Corpus Ref. secundi ordinis s. Z. noch zu liefern! Da also die Samndung der Sjjalatiniana ausgeschlossen bleiben musste, so bot es sich als näch.stliegendc Aufgabe dar, dem Briefwechsel des Justus Jonas nachzuspüren. Die Provinz Sachsen darf ihn in ganz besonderer Weise \\\y sidi in Anspruch nehmen. In Nordhausen ist er geboren, in Erfurt und W itteub'Mg hat er seine Studien gemacht. Dann hat er dem Ilumanisicnkrrise in Erfurt als hervorragendes (Jlicd angehört; der Sieg (k-s neuen Ccistes an der llochseliule dieser Stadt fällt be- deutsam mit seinem lle.turMte zusjiinnien. Zwanzi;;- Jahre hindurch hat

Einleitung. ix

er darauf an Luthers Heite in engsten» Verein mit diesem in Wittenberg gearbeitet. An den bedeutsamsten Ereignissen der Ketormationszcit hat er Anteil genonmien: mit Luther ist er 1021 nach Worms zum Reichs- tage, mit demselben Iö29 zum Collo(iuium nach Marburg gezogen, mit Melanchthon zusammen hat er am Augsburger Reichstage teilgenonnnen. An dem Visitationswerk in Kursachsen tiuden wir ihn beteiligt, ebenso hernach an dem Siegcseinzugc der Rdbrmation iu das Albertinische Sachsen, liid wieder greift er in die sächsische Kirchengeschichte bedeutsam ein, als er lö41 von Wittenberg nach Halle zieht, um hier der Reformation Hahn zu bereiten. In seinem Rriefwechsel aus jenen Jaliren besitzen wir eine der wichtigsten Quellen der Halleschen Re- formationsgeschichte. Nur die letzten Jahre seines Lebens, die Jahre nach dem schmalkaldischcu Kriege, hat er ausserhalb unserer Provinz verlebt: es waren die Jahre des Alters und der geschwundenen Kraft.

Eine Anzahl seiner Briefe findet sich verstreut im Corp Ref; seit- dem sind in neuerer Zeit nur zwei bedeutendere Heiträge zu seinem Briefwechsel bekannt geworden. Der eine in den Beilagen zu Th. Presseis Biographie , Elberfeld lS(i2. Diesem Forscher hat ein reichhaltiges handschriftliches Material vorgelegen, aber er hat es leider mit einer fast unglaublichen Flüchtigkeit bearbeitet. Als Probe mag es genügen, nur eine Stelle aus Cod. Goth. oi)9 vorzulegen, jenem Briefcodex des Job. Lang, der mit seiner säubern und gleichmässigen Handschrift zu den glücklichsten Texten gehört, mit denen ein Briefeditor es zu thun bekonnnen kann. Jonas berichtet da iol. 2()H'' über seine Fortschritte im Griechischen und schreibt:

Edisco carmina, orationes illas permurmuro -ap{>£voij Mapiac, sed nescio quomodo coniugationes illae faciunt etc. und schliesst: sed aliquando parvo pedi magnum volumus calceum circumdare.

Diese Worte lauten bei Pressel S. 127:

Edisco carmina, orationes illas pernumeru -apHivou A-jpia; sed nescio quomodo commigrafiones illae iaciunt etc. . . . sed aliquando parvo pedi magni vohiminis calcanim circumdare.

Wenn man dann weiter bemerkt, wie er bald einzelne Worte, bald ganze Abschnitte ausgelassen hat, ohne ihr Fehlen auch nur anzudeuten, so ist solche Wahrnehmung geeignet, auch diejenigen Publikationen l'ressels, die man nicht selber nach der llandscliritt hat vergleichen kiMincn, nur mit grösstcr Reserve zu betrachten. Eine Benutzung seiner Jonasbriefe für vorliegende Edition war daher nur statthaft nach sorg- fältiger Collationierung der von ihm benutzten Handschriften.

(Jrossen Dank sind wir den im vorigen Jahre erschienenen Analecta

X Einleitung.

Lutlieraiia von Koldc schuldig,^ die gerade fiir die Junascorrcsi)ondenz eine An/.alil wichtigster Beiträge bieten und zudem das Verdienst haben, auf bisher noch unbenutzte »Sannulungen von Manuscripten des Jonas hingewiesen zu haben, deren Durchlorsehung dieser Publikation ausserordentlich zu statten gekonniicn ist. Jui übrigen hat die neuere Literatur nur verstreut hier und da einzelne Briete xon oder au Jonas zu Tage gelcirdert. Der Herausgeber sah sich also vor die Aufgabe gestellt, selber nach handschriitlicheni Material zu suchen. Indem ich die .Spuren verfolgte, auf welche mich l'ressel und Kolde wiesen, und indem mir auch sonst von verschiedenen Seiten in freundlichster Weise Ik'ihülfe gewährt wurde, habe ich eine nicht unbeträchtliche Zahl von l)ishcr unbekannten oder doch unbeachteten Briefen zusanunenbringen können. Die Fundorte sind folgende.

1. Jittscl. Aus dem 8])aIatincodcx der dortigen Bibl. teilte mir Herr

Prof. D. K. iStäheliu einige Abschriften gütigst mit.

2. Berlin. Die Kgl. ßibl. bewahrt in der Radowitz'schen Autographen-

sannnlung einen kurzen Brief des Jonas, von dem ich Absehritt nahm.

3. Colditz. Einen Brief des Jonas an den dortigen Hat, der dem

Stadtarchiv angehört, sendete mir freundlichst Herr Oberpfarrer Bergmann daselbst.

4. Dorpat. Aus der dortigen Bibliothek gab mir Herr Prof. Dr. Waltz

gütigst die Abschritt von zwei Briefen.

5 Dresden. Aus dem Königl. Hauptstaatsarchiv durlfe ich eine Anzahl von Abschriften entnehmen, die für die Geschichte der \'isitationen von Interesse sind.

In der Kiinigl. Bibl. daselbst fanden sich nur Excerpte aus Briefen des Jonas an llieron. Baumgärtner in Nürnberg.

(3. (t(iUh(. Die llerzogl. Bibl. gewährte reiche Ausbeute. Teils fanden sich hier Briefe des Jonas an Job. Lang und an Fricdr. Myconius in alten .Mtschriften, teils Hessen sich der Neudeckerschen Sammlung von S|»alatiniaiia zahlreiche Dokumente entnehmen, v(m denen ich liir viele hernach an anderm Orte die Originale auf- land ; für manches Stück jedoch musste ich mich an Xeudecker halten, da ich seiner <^uclle die er leider nur in seltenen Fällen angegeben nicht nachkommen konnte. Auch ergab sich aus verschiedenen anderen Briefcodiccs der Gothaer Biblio- thek noch eine, wenn auch spärlichere Machlese.

1 Schon vor dirsor Vordttcntlicliiiii}: luit dcrscllir mir froiiiulscliaitHili seine Kundo raiff^cteilt iiiul mir aus seinen weiteren Sammlimfien alles aiil .loiias Be- ziigiiclie zur lienut/nni,' ülicrlasseii. Ks ist daher ganz wesentlich sein \'erdienst, dass diese Briet'samnduii'' zu stand' gekommen ist.

Einleitung. xi

7. Ilainhiir;/. Die dortige 8tadtbibliothck bewahrt eine Reihe wichtiger Briefe des Jonas an Liitlier in originali; daneben noch eine Anzahl anderer Briefschaften, die tiir diese .Sannnlung von Be- deutung waren. Erstere hat Kolde zwar schon jüngst ediert, doch erwies sich eine nochmalige Collationierung der Handschrift nützlich zur V'erbesserung und Feststellung des Textes an zahl- reichen Stellen. Herr Bibliothekar v. Dommer hat die Güte gehabt, beim Druck der liriefe seinerseits noch einmal meine Texte mit dem Original zu vergleichen, so dass ich hotten darf, hier nunmehr einen durchaus correkten Abdruck geliefert zu haben.

S. Kmiifjübcrg. Aus dem dortigen Königl. l'rovinzialarchiv gewährte Herr Staatsarchivar Dr. Philipp! gütigst Abschriften aus dem Briefwechsel des Jonas mit Herzog Albrecht, die zur Vervoll- ständigung der Mitteilungen dienten, die wir der Arbeit von Job. Voigt über den Briel Wechsel des Herzogs Albrecht ver- danken. ^

\). LandeshiU. v. Wallenberg'sche Bibl. Aus dieser hat mir Herr Lic. Kottnianc in Breslau gütigst Abschrift resp. Collation der dort vorhandenen Jonas- Manuscripte gegeben.

10. M(igdebiirt). Das hiesige Provinzialarchiv gab erwünschte Aus-

beute zur Geschichte der Halleschen Beformation.

11. MiAtiuKjen. Die Gymnasialbibl. daselbst besitzt eine wertvolle

Hammlung von Briefen an Jonas. Einen Teil derselben hat bereits Försteniann in ,,Neiie Mittheilungen" verüttentliclit, anderes ist inj Corp. Kef abgedruckt, gleichwohl fand sich noch manches ungedruckte Stück darunter. Leider sind einzelne Stücke dieser CoJlection seit den Tagen, dass Fitrstcmann sie benutzt hat, verloren gegangen. Ich danke der ^'erwaltung der Gynniasial- bibliothek dafür, dass sie mir die Benutzung der betr. Manu- scripte am hiesigen Orte treundlicl.'st ermöglicht bat.

12. Munrhcn. Einen Brief des Ali)erus an Jonas, der sich auf der

Königl. Bibliothek daselbst befindet, verdanke ich freundlicher Mitteilung des Herrn Prof. Dr. Schnorr v. Carolsfeld in Dresden. Abschriften anderer Stücke aus den Sammlungen dieser Bibliothek sind mir freundlichst von Herrn Prof. D. Kolde besorgt worden. 1o. Neustadt (i. d. Äiscli. Aus der dortigen Kirchenbibliothek hat mir Herr Dekan Binde freundlichst zwei Briefe des Jonas mitgeteilt.

' Es sind ilas »liosolbcii Hiicto, weirbe Frit/schc Iteroits im J. 1841 in einem Hallenser Univorsitätsprojjramnir veröftentiichl hatte (einer iinsers Wissens vöIHk in Vergessenheit geratenen Schrift); die Abschriften waren jedoch von Wichtigkeit zur Verbesserung des Textes dieser Briefe.

xn Einloitung.

14. S(Mcswig. Hier befiiideu sich im Privatbesitz des Herrn Prov.-

Sciiulrat Dr. Scliucider teils Autograplia \'erscliiedener an Jonas, teils abscliriitlich das sogen. Maniiscr. Tiioniasianimi, welches in der neuereu Zeit ausser Presse] aucii Köstlin und Seideniann lür ilire Arbeiten verwertet haben. Der Besitzer hatte die (tüIc, mir diese Papiere zur Durcharbeitung ftir diese Brietsannnlung anzuvertrauen, und ich habe manchen Beitrag den- selben entnehmen kfinnen.

15. Sfrassburg. Ans dem Thesaurus Baumianus, der Briefsanmilung

der Elsässer Keformatoren , welche Baums Fleiss in vielen Jahren zusammengetragen, hat Herr Prof. Dr. H. Baumgarten mir gütigst das aiil Jonas Bezügliche abschrittlich zur Verfügung gestellt.

16. Weimar. Das P^rnestin. Gesamtarchiv enthält vieles von Jonas

Hand und vieles, das sich auf seine Geschichte bezieht. Es war mir gestattet, dort nachforschen zu dürfen, und eine reichliche Ausbeute hat sich mir dabei besonders für die Geschichte der Visitation von 15P>0 ergeben. Bei der eigentümlichen Anlage der dortigen Register ist es freilich dem Fremden nicht möglich, einen leberblick darüber zu gewinnen, ob er das vorhandene Material vollständig benutzt hat oder nicht. Ich glaube wohl, dass eine nähere Bekanntschaft mit den Schätzen des Archivs zu meiner .Sannnlung noch manche Nachlese bieten wird. Es traf sich bei meiner Anwesenheit in Weimar so ungünstig, dass der eigentliche Hüter und Kenner dieses (Jesanitarchivs, Herr Geh.-P. Burkhardt, verreist war, ich daher leider ohne seinen sachkundigen Hat dort arbeiten musste.

17. Werniffcrodc. Aus der (iräfl. Stolbergischen liibliothek teilte

Herr Archivrat Dr. Jacobs dem Herausgeber freundlichst einen Brief des Jonas mit.

IS. WolfrnhüUeh Auf einen wertvollen Band der Herzogl. Bibliothek hatte mich Th. Kolde aufmerksam gemacht. Dieser erschloss mir die Briefe des jungen Humanisten Jonas an .seinen Nord- häuser Freund Melchior von Aachen. Herr Pmf Dr. v. Heine- mann gestattete -mir gütigst, diesen Band in Magdeburg durch- zuarbeiten. Eine '/weite Collation derselben Handschrift übernahm mein verehrter Freund Herr D. Knaake. Eine Anzahl von Brieläbschriften aus anderen Wolfenljüttler Codices teilte mir Herr Pfarrer D. Enders in Oherrad freundlichst nnt.

V.y Zcrhsf. Das Herzogl. Ilausarchiv bewahrt neben vielen anderen höchst wertvollen Scripturen aus der Belormationszeit auch die ganze Correspondenz des Jonas mit dem anhaltinischen Fürsten-

Einleitung. xni

hause auf. Es ist das Venlienst Kolde's, auf diese zum grossen Teil noch ungehobenen Schätze wieder neuerdings hingewiesen zu haben. 1 Einzehie Stücke dieser Samnihmg liat er in seinen Analecta teils vollständig, teils fragnientarisch z*nii Abdruck ge- bracht, hl vierwöchentlicher Arbeit habe ich dort, beständig durch die nicht genug zu rühmende Freundlichkeit des Verwalters der Sammlung, Herrn Archivrat Prof. Kindscher j'-^ dabei unter- stützt, dieses umfängliche Material von Originalbriefen copiert Zerbst allein hat mir mehr ungedruckte Briefe geliefert, als alle andern Fundorte znsaimncn.

Auch die Bibl. des Herzogl. Franzisccums besitzt einen Codex mit alten Briefabschriften aus der Correspondenz der anhal- tinischen Fürsten mit Wittenberg und dem Kreise der Witten- berger Theologen. Herr Dir. Dr. Stier hat mir freundlichst ge- stattet, denselben einzusehen, und ich verdanke ihm mehrere Nummern der nachfolgenden Sammlung. 2(). Zürich. Aus der dort befindlichen bekannten Siraler^schen Sammlung hat mir Herr Dr. Escher freundlichst einige Ab- schriften gegeben. 21. Ztcickau. Was sich in der dortigen Ratsschulbibliothek von Jonas- Correspondenz betand, hat Herr Oberlehrer Dr. Buchwald mir gütigst in Abschrift mitgeteilt. Daneben galt es für den Herausgeber, das schon gedruckte Material in möglichster Vollständigkeit zusammenzutragen. Dieses ist so weit- schichtig und ttir den P^inzclncn so schwer zu übersehen, dass ich nicht wagen würde mit der N'crsicherung aufzutreten, dass ich annähernd vollständig die betr. Literatur hiefür benutzt hätte, wenn ich nicht auch hier der freundlichen l'nterstützung werter Freunde und Bekannten mich hätte erfreuen dürfen. Ich danke den Herren I). Kolde, Pf D. Enders, Pf. D. Kratft, Prof. Dr. ('. Krause, Dr. Geisheim tür manchen schätzbaren Nachweis, besonders aber Herrn D. Knaake, der ausserdem mit seiner

' Vor (licsoin ist uiiscros Wissens der einzige, der di<!sc <^rossartige Brief- samnilun<r der Fürsten (leorjj. .Joacliini und .Johann von Anhalt für rcfonnations- geschichtliclio Zwecke dnrchtorscht hat, der 1 »essauer ( 'ahinetspreditrer Isaac de Beausobre (f l^-^»'^ als Prediger an der Werderschen Kirche in Berlin) gewesen. Man tinilet noch vielen dieser Briete die französisch ge.<chrielteii<Mi Excerpte bei- geheftet, die dieser ticlelirte vor 200 .lahrcn fin- seine Studien angefertigt hatte. Zur Verötfentlicluuig dieser For.-^cliiuigeii ist er jedoch nicht gekoraraen; die Königliche Bil)liutliek zu Berlin soll da.s Manu.script der Keforraationsgeschichte Itesitzen, die Beawsolire auf (irund dieser archivalisdien Studien ausgearlteitet hatte. (Vergl. Schmidt, Aidialti-sclies Sihriftsteller-Lexikon. Bernlturg ISoO. S. 24.i

■' l>erst'll)e hat sich auch der Midnvaltung unterzogen, während des Druckes für mich noch einmal eine Collationierung sämtlicher Abschriften mit dem Originale vorziuiehmen, wofür ich ihm auch au dieser Stelle herzlichst danke.

XIV Einleitung.

umtänj^lichen liil)liotlick siili mir unausgesetzt zur Vertilgung stellte. Eine Niidilesc ^vird auch trotz solcher vereinten Anstrengungen immer noch möglicii sein, alter jedenfalls ist mehr zusammengetragen, als sonst dem einzelnen Forscher zu überblicken vergönnt ist.

Hetreflt's der Grundsätze der P^dition ist folgendes zu bemerken. Ich habe im Allgemeinen den Grundsatz verfolgt, alles, was mir ereich- bar war. Gedrucktes, wie Ingedrucktes, vollständig mitzuteilen. Aus- geschlossen davon blieb imr:

1. was sich in den Sammlungen der Briefe Luthers von de Wette,

Seidemann und Burkhardt befindet;

2. was in den ähnlichen Sammlungen der Briefe Melanchthons (Corpus

Reformatorum und Kindseils Su|)i)leraenta) zu lesen ist;

3. die auf die Hallenser Thätigkeit des Jonas bezüglichen Dokumente,

die sich in Dreyhaupt's Beschreibung des Saalkreises abge- druckt finden. ^

Die in vorgedachten Schriften befindlichen Briefe und l'rkunden sind nur in Regestenform au den betr. Stellen aufgefiihrt, nicht aber- mals abgedruckt. Doch habe ich, soweit sicli mir Gelegenheit bot, Handschriften dieser Texte zu coilationieren, die betr. Varianten ge- sammelt und dem betr. Regest beigefügt. Dagegen habe ich lange geschwankt, ob ich die von Kolde in den Analecta Lutherana ver- öfientlichten Stücke aus der Jonas-Correspondenz vollständig oder nur in Kegestenform reproducieren sollte. Ich habe mich für das Erstere ent- schieden. Den Ausschlag hieftir gab mir die F^rwägung, dass Kohle einen Teil der in Betracht kommenden Briefe nur in Fragmenten mitteilt, wie sie seinem Zwecke, analecta Lufherana zu liefern, genügten. Diese raussten also auf Jeden Fall jetzt im vollständigen Texte zur Mitteilung kommen. Ich wäre also in der Lage gewesen, die einen Briefe neu zu pid)licieren, von den andern nur Regesten zu geben. Da ich mich nun in der günstigen l..age befand, diese selben Briefe nochmals im Original vergleichen und bei solcher Revisicm den von ihm gelieferten Text an zahlreichen Stellen richtig stellen zu können, so schien es mir angemessener zu sein, diese sämtlichen Briefnummern hier n<»ch ein mal vollständig zu wiederholen.

Die von mir gesammelten Briefe bringe ich unverkürzt zum Ab- druck, auch wo sie im einzelnen Falle von ziendich bedeutungslosem

1 Ausserdem sind noch einzelne wenige Nummern nicht vollständijf abgodruckt, .sondern nur ro<fistricrt worden; ver«!. No. 53. 222. 405. und ciniije andorc. Ks ist da.s jff.sclinlten teils, weil diese Scliriftstiicko l)ei grossem l'iiit'aim nur geringe Aus- beute für ilie (iesi liiclite des .Jonas rcsp. die siuiis. (ies(!ii( lite Imten. teils wt-il sie au audenn Orte dnnli mehrnialiwii .Midruck leitlit zugaiiglicli geniat iit .sind, teils weU sie später in anderem Zusamuienliange sollen verotientlielit werden.

Einleitung. xv

Inhalt sind. Nur in einer Hezichiing habe ich im Interesse des Lesers wie des Herausgebers eine KUr/Aing mir erlaubt. In den Briefen an lürstlichc Personen wird man /u Anfang' wie zum Schluss häufig auf iStriche stossen, die eine Lücke andeuten. Hinter diesen Strichen verbirgt sieh die langatmige Anrede, mit welcher derartige Briefe in stereotypen Kedewendungcn /u lieginnen pflegen, und el)enso wieder die Segenswünsche und Ergobcnlieitsversicherungen, mit denen sie zu sehliessen pflegen. In einzelnen Fällen gebe ich auch dieses Beiwerk vollständig; der Leser vermag dannch an den Stellen, wo er auf solche Lücken stösst, das Ausgelassene mit leichter j\Iühe zu ergänzen. Während ich die Briefadresssm, soweit sie noch vorhanden waren, auch stets vollständig wiedergebe, habe ich die an Fürsten gleichfalls oft gekürzt resp. gestrichen. Dieselben sind mit ihren weitschweifigen und regelmässig wiederkehrenden Titulaturen nur Ballast ohne Wert. Betreffs der Text- gestaltung habe ich mir zur Kegel gemacht, die deutschen Texte dii)lomatisch treu wiederzugeben , nur dass ich die Interpunction und den Gebrauch grosser Anfangsbuchstaben geregelt und die bekannten Consonantenhäufungen in Endsilben vereinfacht habe. Wenn trotzdem manche Texte eine modernere Wortform zeigen, so kommt das auf Rechnung der Vorlage, die ich benutzt habe, so z. B. bei Briefen, die ich aus Neudeckers Samndung genommen habe, ohne das Original, welches Neudecker benutzt hatte, auffinden zu können. Die lateinischen Texte habe ich der uns geläufigen Schreibweise anzupa.sseu gesucht, also mit Umsetzung des u und v, mit Auflösung des e in ae u. s. w., nur gewisse für jene Zeit charakteristische Schreibungen wie charus, Jhesus, habe ich, wo ich sie in der Vorlage fand, auch beibehalten. Ich weiss, dass ich damit den Anforderungen, die von manchen Seiten an die Treue des Herausgebers gestellt werden, nicht völlig entsprochen habe; ich habe mich aber bislang noch nicht v(»n dem Gewinn über- zeugen können, den für uns die getreue Nachbildung der lateinischen Orthographie des IC), .lahrhinidcrts haben sollte. (Nur wo es sich um corrumpierte Texte handelt, die durch Conjectur geheilt werden sollen, fallt die Eigentümlichkeit der Orthographie ins Gewicht: in solchen Fällen erkenne ich ihre Bedeutung selbstver.ständlich an.)

Anderweitige Abweichungen von meiner \'()rlage, also namentlich Correeturen des Textes, habe ich durch Anmerkungen als solche gekenn- zeichnet, so dass meine Conjecturen stets als solche erkennbar gemacht sind. Nur in einzelnen Fällen, wo es sich um ganz unzweifelhafte Schreibfehler in den Handschriften handelte,, wo z. B. der Schreiber oder Ab.schreiber ans Versehen ein Wort doppelt geschrieben und dann vergessen hat, es einmal wegzustreichen, habe ich mir und dem Leser

XVI Einleitung.

die betr. Annierknng ers])art. Man wird dem Herausgeber soviel l'nteisclieidiingsvennö^en zutrauen, dass er auch hier zwisclieu dem, was ttir die Coiistituierung des Textes irgend bedeutsam ist oder sein iiiinnte, und dem, was nur IJaUast ttir die Anmerliungen wäre, die (irt-n/linio zu tiudcn weiss. Ebenso habe leb die griechischen und hebräischen C'itate, die oft sehr incorrekt geschrieben sind, ohne weitere liemerkung in Accenten, Vokalzeichen u. dergl. richtig gestellt.

Durch die sachlichen Anmerkungen, die ich beigefügt habe, möchte ieh tiir die Verwertung des hier mitgeteilten Briet'materials den Genossen reformationsgcschichtlieher Forschung nach bestem Verniiigeu Ilandreichung thun. Wir beklagen es alle, dass dem liriet'schatz des Corp. Rel'omiatorum die sachkundigen Erläuterungen, wie sie Für.stemann begonnen hatte, später versagt geblieben sind. Sie hätten die l)eimtzung dieser (ieschichtsquelle wesentlich erleichtert und ge- tVtrdert. l'nd sie scheinen mir durchaus erforderlich, wenn der Heraus- geber wirklieh das leisten will, was man in berechtigter Weise von ihm fordern kann, wenn er der Wissenschaft nicht nur als Handlanger, .sondern als Fachgenosse dienen will. Freilich mussten sieh meine Noten auf das engste Mass beschränken; sie geben meist nur Ver- weisungen auf die einschlägliclie Literatur oder sie sind l)io- und biblio- graphischer Art. Sic würden vollständiger ausgefallen sein, wenn dem Herau.sgeber eine unserer grossen Bibliotheken nahe zur Hand und erreichbar gewesen uärc. leb hotfe aber, sie werden auch in dieser unvollkommenen (^estalt nicht als Ballast des Buches betrachtet werden. / Möge diese Briefsamndung nun als erste Frucht eine tüchtige Bio- graphic des Jonas hervorrutcu. Die Quelle ersten Hanges liir eine solche, der Briefwechsel des Mannes, ist jetzt in übersehbarer Weise und in annähernder Vollständigkeit zusammengetragen.

Der Herausgeber al)cr dankt den verehrten Herren allen, den ihm persönlich befreundeten und bekannten, wie den ihm unbekannten in der Ferne, die zum Zustandekommen dieser Briefsamndung ihn) liiilf- reiche Hand geboten'; nicht zum nnndesten auch den Herren Coilegen Drr. (Jiseke und Braaseh, welche ihm bei der Corrcktur treulieh geholfen haben. Die iMlälfte soll alsbald dieser ersten nachfolgen; die- .selbewird eine biographische und bibliographische Kinleitung bringen und ausserdem die liirdie llenutzung der .Sammlung wünschenswerten IJegister.

' Icli iifiiiic liier iiikIi ini( iicsiUKlercin i>aiikc die Herren Dr. v. Dnitl'el in Münclien luid l'nil'. Dr. Sdimirr v. Carolstelil in Dre.Mlon . Idie mir mit ilnem sarlikuMtli^fii Haie ansiii-lioltni lialH'n; so verdanke ieli Krsterem die rnidatierniiti: des Urietcs Nr. :'.(jr», Letzterem die Nacliriclit idier da.s ..Seiiandlmcli'" des Alttes V(»ii lV).jan S. :'.rj7.

T. Der Erfurter TTumanist.

1509 1521.

1. (icdiclit des Jonas auf Eoban Hess. 1009.

ludocus lonas. Jjivor, ad exortam te protinus erigc tamani,

Quam i)()tcs, et flaniniis perge luicerc tuisl Nomen habet nullis perituriini niortibns Ifrsms,

Uri fjimicreniae qiii nequit igne facis. Cnida nianet fViistra genuinum flauinia poetam: ^

Te nihil in tantuni iiiiis habere j)uta! Est habilis, doctus, facilis, communis amicus,

Est prol)iis et fastu turgidiore vacat. Prisca greges aetas spissos satis amplaquc rura

Ferre putabat opes ubere quasque manu. 1(>

De grege dum novit sie noster eonniioda vat.es,

Non haec, sed scripto de grege nomen habet. Imbre iuvantur agri botrosaque vinea sole:

Noster Apollineas adiuvat llcssiis opes. J^rodit agreste canens Gcrnianus origine vates, Ifj

Abstulit hie nostri noniina ijrinia soll. At si Teutonicus scripsit quis ovile poeta,

Res tarnen et versus non meliore stilo: Qnintns hie est credo pavone ex Pythagoraeo. *

Maeonidis venam carminc uosse licet. 2f>

Teutouis ora suo nunc vate superbiat Ilrsffo,

Dissimulare suun» ni velit illa dccus.

In: ..Biirolicon Kohaiii | Ilcssi. Majjtisü'i i Erphiirdi | cnsis. | " Krilimdiao.

ir)UO 40 Bl. II 4 (vcri;!. Kran^io. Koltaiiiis Ilossns 1. 7H Hir.)

1 Anspii'Iunu; auf Persius Sat. VI. 11. wo os von Knnins heisst „postcinam (lostertnit esse Maconides. Qnintns |iavone ex jn 1 ha.iroraoo.'" (,.Nani Ilomorns Pvtliagnricain de animarnm tiaiisnii^ratione dctrinani ex|ilican.s dixerat Knnio in somnio, so pavoncm aliqnando fni>se, (juintiis dcnuiin Knnins t'actns.'- Ottn Jalni. Persii Satirarnm Lilter. Lps. 184;]. 8.215.)

ücscb.-yu 1M..\VU. Kaw., Bricfw. d. J. J. 1. 1

2 I. Dei- Erfiirtcr Humanist.

2. 1510.

ludoci lonae iocus tiiniiütuarius in defensioiiein Onpidiiiis advorsus Mistotheiim. Dulcis Amor viridi inatrein coniitatus in Ida

Coustitit; iiatum videiat esse Venus. Diunque cupit genitrix irae iani qnacrere causas, Verha matris rinnpit seniiparata puer. 5 Nobilis ol)tic'iiit Venus, et mala tanta volentem

Prodere iam puerum vix sinit ira loqui. Tunc Amor borrcntcm tremebundo vertiee voccm

Erigit; bunc stoniachus contitubare facit. „Mater," ait, „null! eredas boc tempore vati, 10 Haec etenim nobis turba noccre solet,

Quippe (prius gratuni) mibi bellum Naso parabat.

Tam brevis est cunctis vatibus ipsa fides. Mistotlieiis erispus, cui terapora erinis obumbrat, Nuper erat nostri pars bene nota gregis, IT) Et tamen aut'ugit, sed adbue sua corda recenti

Vulncre torqueri tela cruenta docent. Hüne la(iueos secuissc meos iuvat atque ^ triumpbnm

Magnum de puero se retulisse putet. Quo(|ue magis doleas, alios avertit, et ipse 20 Me Vitium reruni perniciemque vocat.

Si faciunt volucres, visco quas perdidit auccps-,

IJt moneant alias, ne capiantur, aves. Scd scio, quid faciam: veteri de gente puella Est quaedam multis saepe rogata procis. •2:') Haee ego Mlstothel faciam fervere mcdullis,

Huius et in tepido corde calere decus. Taliter ulciscar^ scelus, ut, quam stinguere tcntat Mistotlieiis, magis bac ferveat ipse face."

In: ..DIALOGVS PLATINAE C'UN- | TEA AMORES ET | AMATORCV- j LOS. I '• IG 151. 4". (Küui.irl. Bihl. zu Müiulion) Hl. C 5*' Voran .golit IJl.C 4'': E])iirraniina Ludnvici Mistotlici Raiiiciisis-* adversus Ciijiidinom et ania- torculos inid (J 5'': Totrasticlioii l.ndovici Mistotlioi in pucllaui genore, forma et castitatc noliiloni. fjiiao olim de]).Til)at Mis'othenni. Verse, die in woKsclimorzliclu'r Hcsijriiatioii den ..weisen und iVoininon" Jiingiinu vor den IiTiXänüeii der Licl».- warnen. .\m Sehliiss: ..Krpliurdiae, ex olficiua litteraria SIribelitac. anno Deciuio sni)ra Sesiininiillcsiinni;)." Das Miniclnier E.xeniplar hat Iiandscliriftlich die He- nierkung: „Pro (Jhninado Pentigcro, Oratore et historiographo non vnlgari.")

Im Druck: jnvat(inc at. - ancepa. '^ uicisccr. ■* cf. SeliciuTs Brlef- li. Potsdam ISr.T. Ud. 1. S. ll'.ft. Mislothens ist, wie K. (iillert (Lntlierana. Dussel-

?K Spalatin an Jonas.

8. Spalatin an Jonas. IüH. Aug. 17.

Frfinulsc'liaftsversichoruiif;on. KnipfolihmK«^» :>•> Propst Kitzsdior.

S. P. Forte fortuiia liodic intci in-aiulcnduni cdoctus d. Jrhnnnm Üivonuii Omninin teiupli saccrdotein istuc profecturmn statini a prandio in techno]jliyoir' digrcssus haec arrepta peinia exaravi. Neriue tani ob aliaquam ut haberesvel istic documentiini meae erga te beuevolcntiac. Tibi enim Deo teste ut ubique mortalium, ita isto in loco optime volo. Atque utinam in eiusniodi agercs eonditione, (|iiae et honoratissima esset et tua eruditione, ingenio et probitate digna. Quamquam non dnbito tutnro |so| ut ex isto veiuti progyninasmate in multo sis pro- moturus niaiores honores. Interim fac quod facis, ut nie ut coepisti diligere pergas. Quod etiani potissimum est, ovo ut d. lo. Ketsche- nimK praepositiim et Aldenhimicnshmi et (Jolhcrffensiumi'O, patronuni nieuni reverendum, viruni et optiniis literis et natalium claritudine clarissimum nieo nomine quam reverentissime salutes. Hominem enim tantum proptcr singnlarera eius doctrinam et eloquentiam, addo etiam praecipuam in me humanitatem nuper veneratus nunc co maiore colo observantia, quo milii decet esse cariorem (\m nieus est patronus, mens praepositus^, imo aulistes. Audivi et legi (?) scribere annales, peigat i'eliciter. Scio enim non solum praesentibus, sed etiam posteris illa via profutuium et subditurum calearia alioquin omiiem aestatem dor- miendo transituris. Vale mi suavissinie Lma et responde quemail- modnm valeas. Raptissime VII. Td. Sextil, MDXHIl.

(reorg'ms Sjyalatinus.

lodoro lonai- i. utriuscjue bergen . . ."* inieiss.

,, Ex autocn-. Spalatini in Volum, cpist. Meininir. ep. 0."' (jetzt nicht nielir dort vorhanden"). Nciidcokcrschc Sammhnifj Bl. 20.

dorf 1883 S. 15) richtig bemerkt liat, der Mainzischc Viccdominns in p]rtiut Lndo- vicns Londcrgiit de Rayn. Näheres über diesen bei Kranso, Eob. Hess. I 15. Anrli in den Epist. Vir. Obsc. wird er genannt; Böcking (Iluttenl Opp. Snppl. II 410) will dort verwnuderliclier Weise Älistothens anf Lnthcr dentcn.

1 Dr. Johannes von Kitzscher, Propst, „Rat" und „Kaplan" des Knrfiirston. theilt in einem in Weimar, (Reg. 0. iol 88 NN) betintllichcn Schreiben von 1514 mit, dass er mit einem Geschichtswerke beschäftigt sei. welches die Geschichte besonder.'- Deutschlaiids umfassen soll von der Zeit an, wo das römische Reich an Deutschland gekommen sei, und dass bereits zwei Bücher dieses Werkes vollendet seien. Das sind offenbar die im Briefe erwähnten ..annales.'

2 cf Sneton, August, c. 72.

«^ Spalatin selbst war seit 1511 Canonicus in Altenburg.

•* Drtenbar Wittcnbergensi zu ergänzen. Im S. S. 1511 war lona-^ als bidociis lo; as de Northussen Arcium nur. Erfurdien: niaginitinen. dicc. in Witti'nln-rir iiii- matriculiert worden. Albimi acad. Viteb. pg. .''5

1*

I. r)i>r Erfurter Humanist.

4. Mutian an I. lonas. 1515?

M. klii<;t über die Juristen gewöhnlichen Stbhiges, welclie für die Iluinjinisten den N.'imen ..Poi-ten"' niifgohrncht haben, und pelit die Deliiiiticin oiiios rechten .liiristoii.

S. D. Quam tu libcrtateni appellas. mi Jona, atqiie eins nontine veniani petis, noii est culpata libertas sed humanitas tiio digna ingeiiio. Vcllcm a diis ininiortalibiis daretiir ordiiii tuo i ca vnlniitas. ut quacstum modo sectarciitur per abusuni et Icguni et lingiiae Komanae etscribcreiit omni foro litcras , iit l'liniaiins Kufiates admittit, illitcratissimas, iit s])lendidissim(i dominatn vulgariqne stuititia gaudcrciit, bac uiia mode- rationc adbibita, ne male scntircnt de nostra cohorte. In qua, crede mibi, velut in florido prato virent non omnino vecordes iurisperiti, (piibus, ut modeste loquar, et sensus communis est et iudicii consilii- (pie satis. Quod tamen vestiis isfis Crassulis persuadere bactenus nemo potuit audaeter magis quam boneste inter suos iaetantibu.s de veris iureconsultis et sane bonis quidem hominibus banc pestilentissi- mam vocem: nibil sciunt in iure. Tanquam destituti videamur usu, l)racceptis, exemplis et beneficiis lucubrationum. Quis non agerct iuiuiiarum cum maledieisV Poetas nominant Jlerebordutn-, Mufiannni et, ni fallor, Tonam mcum. Quid tum sai)ientia praestare possit, nescio, Jlerbordus bercle poi'ta non est, et ipse malus certe sum poöta. Auguror poeticum istis videii scirc definitioncm veri iurisconsulti et simul anq)lef'ti eam. Haec autcm sie babet nie autore: iureconsultus est vir (loetus et integer, optimarum leguni syncerns vindex. At qui nostratia minus probant neque attingunt, illis dabitur alia finitio: doctor iuris et gl(»i'io8us iurista est vir malus malis artibus maloque tum iure tum usu l)raeditus. Itra tibi descriptio magis arriserit, dicito Spero te prior lila utpdte ad arcbetypum utriusque respiciens bumanitatis oecujjabit. \'alc. Tuus Moäianus.

/iiilocti Inline darissinio iiivcni mio. Oriirin. in Meiningen. Abj^cdr. bei I-mstcmann, NeneMittheill. TU. I. 101. n. 102.

."). Jonas an Melchior v. Aachen.^ ]515. März 21.

Knipliclilt einen Krlurter Licentiateii als Pfarrer an der Nitolaikirche in Nordhausen.

Salve. Homini, cuius laudes nee ita exbausi, quin tibi copiosa materia relicta sit praeconii, exposui, quam tu fueris inter ecclesiam

' Die Juri.sfen. -' Ik-rebonlns von der Marthen (Marsrarita), vorul. Scbeiirl's nriefbiirh I. 1.^:1. Eincrt, .Tob. .liigor. Jena 188:^. S. 20 Hg. Krause. Eob. Ile.'^sus. 1.02tg. Er war <l<r Sohn des Erfurter Patriziers und Mainzer Vicedoms (ierlach V. d. M.: in Erfurt iraniatriruliert MPG, bacal. ]>hil. 1500, magister 1504, doctor iuris 8. Nov. 1512; Syndicus vnnErluil 151.%. Im W.-S. 151.^10 Ilcctor der rniversiläi.

•' Dieser sf.nst wenig bel<jinn»r .Mann, den wir in dem liriefwecb.sel des Jona;;

5. Jonas an ^felchior v. Aachen.

Nicolai ' et eiini diliji^ens pai'anynipluis. l'ollicctui- sibi, iit ccrte (lebet, rem tun opera luanibus suis iani teneri. Sed uniiiii est, (luod iaiii praebet obiceni. Displicct viro, ut est tersae et intcnieratac eunseientiae nee i^-norans, (pia sanctitate sacerdotiiun sanctiuu sit, ex Aristotelis schola rapi ad suiumoriini mysterioruni dignitateni. At nee hoc adeo cum, (pii et tlicologus alicpiaiulo ex (Miristi gymnasio |)rüdibit, mitare tacit, (iiiaiii (piod tcuipiis sacrinulis et rebus suis eouiponeudis sujjeressc velit. 8i ergo tu, lui Melcior, iani causae paeiie peractae hoc adderes l'uleiniciituni, at d. licentiatus verbis tnis nou dittieulter niobilis dinii- diato anuo integro oves has adhue pas(;eret, virum illuni urbi nostrae luerareris, (pii si tibi cugnitus esset, credo decenuio tanquani saluteni (piaiidaui ex})ectanduin diceres. Nosti enini non paruni ret'erre, (jui uobis corporis niedici obveniaut. At (pianto studio requirendos arbi- traris Galenos et Macbaones aniniae, quae iiuUa hora paeiie uon novo iulic'itur morbo, quae nou sine irrecuperabili et senipiterno danino nioriturV Studio ergo diiigenti et (piod Melcioreiu nostrum sunimuin aniicuni tateatur, rem oi)time coeptam eonaberis i)crticere. Vale. i\aptim Erphord'tae 4ta post Laetare anno etc. XV. lodocua Ioim's Mgr.

i. u. b.

I'riiostanti viro d. Mvlciuri Aiiiuusi siiprumo ah ojiistoli» Soaatus XvHhicueii.^ ceclesiae S. Cnicis (.'aiiouieo , dominu et aiiiieu peculiari.

Oriir. in Wolfenbüttel. Nov. o5l». Ü. lo.

«i. Mutiaii an J. Jüna5>. 1515V '2:1. Juli.

Fruuiulsclialtsversichi'ruiiyc'n. Klago über diu verkclirto Fröinmigkuit dor Ziätgcuossoii. AI. tiililt sieh vim den Erfurtern ziiriu'kgesetzt. l'eber jiii'istiselio Literatur.

Plura me hortantur, ut te utar et opera tiia studiotpie lamiliaritcr. Ita(iiie ([uibus potui machinis, te humanitate ac benevolentia praestantem in veram et sanctam amicitiam attraiicre scribeiulo curavi. Bonum iuveneni esse iudico, ((ui boni et docti viri contubernalis sit, (|ui<iue literas vere bonas didicerit. Tales egu, ut modeste (piia de me kxpiar, nou pie soluiu sed etiam coustanter amo. Neque id testibus eget. Cum

mcbrt'at'h befiogiien, wurde im IS.-S. 1517 in Kriurt als Melchior de Aqiiisjjirano. Cauonicns Nordhuseusis inscribiert.

1 Die Nicolaikirche in Nordhausen war dem iStilt Ji. (Vucis iucorporii-rt. Der Licontiat, der für das Pfarramt da.selbst in Vorschlag gebracht wird, war vielleicht Jacob Oethe. der ira S.-S. 1508 in Erfurt imraatricidiert und 1514 dort magistor artimn geworden war. S[iäter finden wir ihn als Tfarrer an S. Nicolai, als welcher er im Uct. 152;> unter dem Dekanat des Jonas in ^Vittenl>erg zum doct. theol. liromoviorte. vergl. Förstemaun, Nordhusana 1855. S. 39. Liber decanornm \>. 28. de Wette 11.430. Pei-schmann, die Reform, in Nordh. Halle 1881 S. 11.

1. l'or Eiiiirter Hiuuaiüät.

oiui^inotli aniitulis inca, scria et (|iii(l iionV libciitissinio coninmnico. Xaui nisi res ita habeiet, noii doiiarcni tot iiugas tanta libortate ijiepti- ciito« Laus ipsa Breviarii iucuudam habet ironiam, non seiiam opiiii- (»ueiu. Alliisi cnim ad mores hiiiiis sacculi, quod mihi vidctur utili- tatis ^-latia Dcum eolere. Nimis avide captaut stipes niaiiuarias et ponora divi Laris. Xoii ad Christi iiormam vivitur, quac nos ultra poram sapere ac de crastino cibo co^itare vetat. Tu taciic (piod hgu- ratc dicitur iutelligis. Quaero a te, iium tibi sit uotus, qiii autore Vularo ' meas aedes in viculo Leonino ubtinuit? mihi prorsus est in- cognitiis. Miror. Dicitur esse tuus municeps et vicarius Marianus. Cur nie non t'acit de placitis conventis cortiorem, ut et ipse sarta tecta iial)eam, quae nieo dieuntur gesta nomine a vita defuuetoV Appetunt messoriac leriac. In hac studiorum intermissiuncuhi scribe verbosius ad nie, (piiecjuid in buccani venerit, sed de bonis libris potissimum, (piornm incrcdibili desiderio teneor. iS^ecpie suspicio factionum tc niovcat. l^iberrimi sum animi. Sino praetertluere, quod meani non turbct sereuitatem. Non leguntur contentiones, non audiuntur iurgia nostra in Ibro vestro. Quo magis securus esse debes et Irui nostra confabulatione Vellem ins civile haberetur omnino uuduni. Librarii l)romiserunt; an editum sit nescio. Sic annotaret quisquc suam sen- tentiam. Accuraiiis'^ Floveuthma er condiscii)uhis Of/o/rw/«*' Beneventanus lutenpie enim dedit ()i)eram u-izoiii 13unoniensi) parum erudite leges cxponnnt. Ambobus ego Scriptorem propter gratam brcvitatem aute- pono. Vale. XI. Cal. Sextilis.

Soleriissiiiiu iiivt^ntutis Jojku Justo Sag.soiiico iurisijunto.

Original in Meiningen. Abschritt von Prof. Dr. C. Krause.

i. Mutiaii an J. Jonas. 1515. Dec. lö. (V)

Kmi.lielilt dorn J. oiiii; Stieitsiiilie iks 'riloniiis. Ucbcr versclnedeiR' l'ci- »önlichkeiteu der Ert'urtcr Universität.

S. P. D. Arbitral)ar te abesse: absentiac favet llarpocrates'^. Ideo veniam meruit silentium. Hed noster Tiloulus^ ludi magister tc

J Simon Voltzke. Krtiutor J^ll•i^t, aus llavcllH'ig btaninicml, Canonicus an der Seliastianskirchc in Ma-idcl.. u. an der Ert. Maricnklidie; Kector der Univeivs. UIU. W. S. sigillifer. Sieulor des Kr/bibcholb. (OpcL lenkwiirdigkeilon de.s liall. Kalhs- nicihter Markus Spittcnddi-JV 8. :J7G. Anm. l.)

- .\c<urKius von l-lonii/ und Odofredus aus Bcneveut, die «dinier des 1200 ver- storbenen berühmten lioio^nescr Reihtsgclehrten Azo.

•' Der üott des Stiilscliweigens. Liician. Lucill. ;^lt.

' Tbileniannfüiiradi ausfioKing n (im «.8.150!» iu Wittenberg immatiii uliert, Album i)g. •2it.) mit wehbem Kuricius Cordiis, der jetzt eben erst Miitiaii liekanut

7. Mutian an J. Jonas.

Erphoi'diac adibit, ut iaiu sine culpa taccre non possiin. Acciliis est tuscnsi vocahiilo; it in ins. Tibi pationo se et litciii comniondat. Katio vocabuli sive citationis in est, ut qiiaerinioniae cuiiisdaiii asiui Cuiiiaui respondcat. Mira liominuin iiupatientia! Nemo dici viilt A})ulciiis, et tanien infiniti sunt asiui Porrige rcsas adversario , ut asinuni suuiii exuat, ut resipisccus TUonio neg'ociuin tacessere desinat. Quid aguut t'aniiliares Petrehis et Eobaniis? EobcDuun protiteri dicunt in niaxinia celebritate discentium. Laudaut ([ui audiunt. Et nieus Sucbus tcstatur se audiendo proficere, ^ratissinuini iti mihi. Quis est ille civis tuus,i qui latine phiiosuphaii diciturV bacu. literaruni sie ineunibit, ut iaudeni inter suos obtineat, 2s'iiiil ad nie scribit uobilis CTfehudöiphcr. Jucunduni nubis esset, si nie iure suo peil'underet. For- tasse te niagistro j)ythagorissat et amicos puio silentio colit. lu- geniosum Petremm Bomani repetere velU aiunt; utinani feliciter. Anio honiineni, test'is est mihi veritas. Bonis lileris omnibus ornatus est et singulaii humanitate nioruni. Haee ipsa üexteritas plurimum me in aniico delectat. Arrogantiam et tastuin non tero. Dicito saluteni lamiiiarissimis. Ego heri vidi lo. Otniertis^ Plinianiun indiceni mon- strante TUonio. Legebatur in privilegio (.'aesaris apposito in gratiam conditoi'is, Camertem istuni in pandeetas legum teeisse repertorium. 0 si haberemusi Quidani eognomine 6)>/c(/6'?^ dictus est iiownfv^Murium prol'essor. Quae sunt ista iura TvCentiaV Audire tuam opiuioneni aveo. Existimo significari Codicem lustiuiani, nam quod vetus ius enucleat, novitateni habet. Quauquam Maximi Emylicmi Edicta vulgo cognita enarratore vere magno sunt digna. Aecidit, quod comuiodius sit nostri temporis acta, facta, statuta, decreta exposuisse, quam pei vetustas leges quantumvis saiictas, augustas, religiosas. Vale, mi lona. Ad divi Kuli natalem. Mdxv. Ch. MtiUanus.

lusto loiuie iiirisyeritiss. et (luasi polyliisturi, aiiiiiu ililcrio.

Origm. in Meiningen ; daraus gedruckt in Försti-mann. .Nunc Mitfheilungen III, 4. S. Iö2. 163. (Er datiert: 27. Aug., aber damals var l'eirejus noch in Koni, vergl. Geiger, J. Reuchlins Briefwechsel S. 24t3.

wurde, einen heftigen Streit begonnen Latte. So \venig Mutian an dem aticcticrten Wesen und der Ulcherlichen Uebcrl:ebung de-. Tilouius Gefallou liatte, so ärgerte ihn doch der oflentliche Hader, der zum Scliaden der Sache inmitten des llumanisten- krcises durch Cordus erregt worden war. Vergl. Krause. Euiic. Cordus. Hanau ISlio. S. 24. 82 fg. Eob. Hessus 1. 149f. Corp. Ref. 1.360.)

' Also ein Nordhäuscr; das Verzeichniss der damals in trfiua immatricnlicrtcn Nordhauser siehe bei Förstemann. Nordhu-ana S. 42.

- loh. Ri( utius Vellinus aus Cameriuo. daher L'amers genannt; gelehrter Fran- ziskanfr, geb. c. 14: 8, gest. 1546; sechsmal Dekan der thcol. Facultät in Wien

I. Der Erfurter Humautst.

.S. .loiuis an Melchior von Aachen. 1510. .Iiiiii 2o.

Kurze Hu)iiii.'lirii'litij;iiii^' in Sai'lien cim.^ Kcilit>li:iu(kls Mcliliims.

S. Torniimun corani d. i)raei)osito cuiu d. Gasjxira hodic liora 3.

rcspiciani, Dens taxit ex teniiiiK» iiiiis fiat. Volmitarios pro tc lahorcs

Inboiiter subeo, (iiioniodo nie patiar »-o^ariy Doniinns Hermannus

nohifscuiu est, enm quo qiiae seirc et l)al)eie eupis, aflfatiin adeipies.

Vale, raptini Lrphonüac vigilia loaniiis Baptistae a. DDDXVI.

lodoc i la loiMs , M. 1. u. B.

l'iili'liri iKiniiiiis viro d Mtlriuii .[iiutusi inclyti Sciiatus XoilliKMH. priinario a iliarlis, ccelusiac S. Crutis Xuithnseiuiib Canonici) ntui(|uain non (Hj^nissimo doinino et amico syneeru.

V. liadüwitz'schc Aiitügraj'liensannukuig, Köiiigl. Uibl. zu Berlin.

9. Jonas an Melchior v. Aachen. löli'. P>br. lo.

Launige Quittung über 20 GM.

Ö. Accepi, Melcior suavissime, viginti hos floreuos, quos equidcui 111)11 uiirür suninio ucgoeio ex rcservaculis abstriisissiniis deproniptos, funi 11011 sini iieseius auriini, quo euduiitur, ex iniis terrae visceribus qualibet luota, «eissa, pertossa eote et petra erui, t'orniiciua sedulitate rcportari, troelei« et fune ductario imnieDso labore extrahi, deinde flaiiiniis excocjui. Niniiruni ergo, si, qua dittieultate aes e niatris alvo cruitur, cadeiii e fcrratis arcis exeipiatur. Öed boe mehcrele uiiraiiduiii est, aiiioreni iiunimi ita boniiiuini meiitibus iiisedisse, ut (piidain iaeilius Deuni non adnioduni propiiuin lial)ere velint, si nuniniis earenduni sit. Scd liaee ioco. Ego tibi gratias ago quam possuni obnixius. De viearia laeobiana quis (<it patronus ete., accepisti ex mcis uteri s per 'Audraain aurigain redditis. In patribus ]Marianis vidcs virtuteni suis nixani radi- cil)us non posse destrui. Vale Yc\])tm\ IJrj'hunliae Via post Öexagesiniani anno etc. xvij lodocus lonas ni.

I. u. b. tuus.

Ornatissinio viro (loinino Mi/<ioii Anucii»i , ineiyti senatus Smlltii». ))rinii) al) ejiisloli«, ei-clesiaü S. Crucis eanonieo ete. ainieu inter ojitiino.'» ina.\iinu suu.

Uri^'. iiiWolt'eiilmttel, Cod. N<iv. :'.5'J. toi. 14.

walirciid der J. Hüll— 1517. Es erschien: Prima pars rivniani liidicis j'or luaniioin Caniortem . . Vioiiii. jriH. l'rid. Cal. Sopt. l'ar.s secuiida . . . Viciiii. 15M. Calciid. Sept. 4". vergi. Wiedemaiiii, Dr. Juli. Eck, Aiij>sbiirg- 18ü5. S. G!>. v. Aschbach, Ge- schichte der Wiener Universität, 11. (Wien 1877.) S. 172— 184 452-455.

11. Jonas an Melchior v. Aachen.

10. Jonas an Melchior v. Aachen. 151 i. Febr. 2 i.

Oliii'kwmibfli /.um Kinpt'auj;' dor liöhorcii Wuilicii.

S. 8ivc cpistoliu haoc arctissinic in nodum quendani coacta sivc ocntiinculo!< bapyraccos, sive literas lias iiiiniatiila cera priino aspcctu i riiboisceiites Ronianoruia exi)oscis, d. Gtisjxir horiim nihil adluic ad- c'cpit, tanta anteni ccleritate, quicquid vcnerit, ad tc volabit, ut vento (liiodani uno ex eoruni nnnicro, de (inibus ille, ,(jua data porta riiunt' etc. pcrdatuni ad te existinict:. Causa haec (reor) rcniissa est. 81 ex Wimuria rediisti, felix fanstuniquc sit, quod sacris tantusi initiatus sis, qnac ncdiini magna sed et niaiora nostri vocare solent. Quibiis etiani niaioreni et i)raeclaii()reni portioncni tibi polliceri i)()tes, in hercditaltel incoiriipta et imniareessibili Christi, quam nos minutuli et |)er nova- fulae priniuni tractuni iani tonsi clerici-'. 8i niin(|iiani ibi iuisti, dij;nus es, (|ncni liac increpeni voce: o Irater, ([ui manuni apixjnit ad aratruni et lespicit retro, uon est aptus regnoüei! Vale et pai'ce. Kaptini datae Erphor. yj post Laetare Anno etc xvij.

loducus lonas nigT. 1. u. b.

l'raustauti viru ilomiiiu Melchiuil .liptcusi^ S. yvilhtin.ii. jiriiiu) ab apistolis. cccl. S. Cnicis caiio. «luiiiiiio ut amicu tor siiinmo.

Oriffin. in Wolfciib. Cod. Nov. o5lt. toi. 15.

1 1. Jonas an Melchior v. Aachen. 151 i. April 1.

UobuTSCMidet ilini ein aus lumi eiuUirli Liii^^cUolVciius SihrciliLii. Allcrki Naolirit-htcu.

S. Tabellariiis, (pii causam mihi arrcsti annuorum ccnsuum attulit, cui harum comites maiusculas literas dare volui, nescio an Erp}ioi'di<tc adhue delitescit, an ad vos rediit. Per sesquidiem eum non vidi, lleri autem e totius Latii principe urbe literas ad te i)erseriptas aecepi a domino Gasparc, quas mecum noiui diutius retinere, non tam quod tibi reccperim, (piam quod sciam morani et ignem in hac re eandem vim Iiabere nocendi, iiisi (piod flanmia aperte saeviens raptim crepitanti quo- dani tumultu ciiartam et in ea ascripta absuniit relicta t'avilla, mora autem taeito (luodam lapsu sensim abolere solet et suHurari vitam et cH'ectum literaruni, inutili et emi)oretica>^ relicta bajjyn». Proprium erj^o hunc nuucimn conduxi, cui si voles, dimidiam mercedis libcnter

1 So in der Ilaiulsclirift. ob taiitis:'

- Jonas war damals also erst im Besitze der uicden-ii Weihen. ■^ Anspiehnig aiit Piinins bist. nat. 1:5, 12: nani cmpuretica iniitilis scribeiidn. jnvolucris cbartarum etc.

10 I. Der Erfurter Humanist.

exssolvani. Poteris ei iiibciv, iit jiccodat sororciii ^ linciim paniumi sec'iun seil iiidiisia allatuiiis. Sitrori iani nun scripsi, (luarc dicas te muiciuiii ))or oventiiiii iiactiuii C5«sc, D. Mattliias, tjui anrniu exco(iuit in tiii;nri() llorkirclicii-, possidct, colligit, vcucratur pro tyraniio, nc dixcriiii pro deo, scripsit doiiiino Gaspari, quod ])r() diiohiis iasciculis liteiainni, tuo et (luodain aliu i)aiilo tuigidiorc, niittorc ei debcat iiicrce- (It'iii iiiuK-iis ij 11. l\(>i;at dctniinus Gaspar, tu pro tiio lasciculo xvi suel). niittas.

Insciui hie selicdani, «jiiid in nej^oc-io anctjti actum sit, t'ac babc- anuis probationcs et int'orniationes (|uam licri potest clariores. üatac sabbatho Palniaruni anno etc. xvij, lodocus loiias, nigr.

!. u. b. tuus.

IMUtaiii :i(l lu pio.xiinii mim-io iojii;un IJrcvis .'4)ü.stolic'i soii /.loiiif, .\. ad Ji'utfiodniiiit/ii/ quo tautiis priiieeps hoinini pror- sits amiiissimo otiain stribit. Quod tamou cum tuis litcris iHiii ai-ccpi.

l'racstabili viru d. Milciuri Aquen., sciiatus XurUitis. priino ah opistolis, ccfk'siao S. Crui'is Xvitliiitieu. cauonieo, doinino ot amico sinuil optimo et uiaximu.'*

Ürii,äii. in Wült'oiib. Novonuu -Mj'J. tbl. lü.

12. Miitiaii an Jonas. 151 i. Juli 15.

Spöttiscliu lii'iiicrkuiigoii übiT Bildur Leus X und seines Diudeis Julian.

S. d. Alexander ille, Philipp! regis tilius patre clarior. cognomeuto niagnus odixit. ne qiiis ipsiini alius (|uani Apelles pingeret, quam Pyr- gotcles «calperet, (|uam Lisippus ex aerc dnceret. Cousultuni edictuni. Nani niinuti pictores, tiisores, statuarii pleninuiiie erraut ab arcbetypo. Eins geneiis pictor episcopo urbis BJiomae coutigit. Negant euim, qiii novere Leonem deciniuin, nlliiis esse precii caput det'ormatum. Graudeni esse uasuni, nou tuniiduni affirniaut. 8ed demus adimibrata linea-

1 Vcrmiitlilicli eine altere Schwester des Jonas, die Mutter des Laurentins Kebeis. der im S.-S. 1515.1 in Erfurt immatriculiert wurde und dabei im Album der Univer- sität als ..ncpos'" des Jonas bezeichnet ist.

2 llockirchen im Amte Ucorgonthal, ^j-, Stunde nurdlicli von Ohrdruli, ehemals MarlstHecken. Um 1511 war ein Kiipferhamm' r daselbst. Vergl. A. Schumann, Vnllslandines Lexicon vitn Sachsen. Zwickau 1817. Bd. IV. S. HOf

■* (Jcmeint ist wold das Urevc vom 2li. Jan. 1517, welches Erasraus von seinen Onlonspflichfcn disppnsicrlc. ihn von den kirchl. (Jensnren wegen eigemnüclitigen Ab- legens seines Ordensklcides absolvierte und ihm die Fähigkeit zusprach, alle geisL- lichcn Steilen zu bekleiden.

* Da Melchior von Aachen im S.-S. 1517 nach Erfurt übersirdelte, so schweigt jetzt ein Jahr lang die (,"orrespondenz mit ihm.

12. Mulian an Jonas. 11

inenta respoiulcre vivo pontitici, tanti laincn iiou ist pisi-atcuis vicariiis cmu genuano, iit iccipiatur in sauctaiiuni niciim. fSalis est uosse trcs uasosos tcnaruni niai-is(|uc regimcn teuere. Est Jhuimo Aimiliano eiiorniis iiasus, Galloiimi regi Frmicibco ^pectabilis et loiigus, doiuiiio papae uon niinimus. Tautoium, ut non inurbanc iocemur; tanti nasi tanta gubcrnant inipeiia. In diibiuni revoeatur a niulierculis, niini bene nasati sint etiam bene nientulati. tSed emer.sit alia (piaestio inter (iothicos propria iuii, cui te totuni dedidisti: lieeatue silicerniis utrius- (|ue sexiis contrabere niatrinionium V Absuida reteruntur. Nubunt j)uelhie viris seeularibus, rancidae vetniac robustioribus niaritis mareidani senectutem substernuut Piaetenditur color sancti connnbii, sed bona |)etnntiir, non liberi quaeruntiir. Paueis diebus una insuniptis niorte solvitin- eonstrictum lege vincuhun. 8upcistiti etsi re Vcneris iufecta datur universa siipellex. Non est baee ars inanis et trigida, sed per- nicieni attulit lalianoA Captare bona "'^ dum vohiit beatissiniae leniinac eaptus est. Nunc causam dicit de eonnnuui dividundo apud Kbada- mantbuni. üamnatus stupri x millibus multatur, et quia virgincs non- dum viri potentes coirupit, reiegatiir in insuhim. Ambos iVatres remitto, Apcileam volo manum. iSacram ut sie dixerim euticuhim nibil moror. Vale. Eidibns Quintilis M. d. xvij concerpe Matianas.

Disorto Icgispcrito loime Judo aink-o non viil>i:iri.

Förstern., N. Mittheill. III. 4. S. 16o. aus dem Urig. in Meiiiiiigcn.

lo. Mutian an Jvistus .Jonas. * (1Ö17V)

Selierzliidtor Dank fiir ein ilnn übcrsandtes Bild.

!Salve. Grata est tabula et magno in bouore babetur tani deli- catuni gymuasium: lusitant nudi pueruli, diviui eucolpi, spectabiles ceunculae^. Non sunt ax.po9ivia -uyy.ata, non turpes Cineduli, sed puri puti accoelestes genii. Si quis to rVjpov, tani bella spectra, tarn suaves oculorum illecebras donasset olim divis Caesaribus, lulio dictatori, Oetavio Augusto, Nervae, Trajano vel cognomiui nieo Quinto Älutio, vel undecunfjuc doctissinio M. Varroni, prot'ecto non indonatus abiisset. Dcdicabant veteres eiusmodi tabulas et signa iu cubiculo Lari familiari. \'i(lennis in templis pulchras statuas utriusque sexus et onniis aetatis et omnis ordinis. Hie stat l)arbatus Nieolaus cum speeiosa Barbara iuvcneula. lllic visendi apparent puer Vitbus et Martinus eiiues, sed

^ Der Bruder des l'apstes, liiuliauo Mcdiii. der im Kcluuar 1515 di(> Taiito Franz' I. Filiborta v. Savoycn hcirathctc und ein Jahr danach am 17 März 1510 starl) ohne eheliche Nachkommensdiatt zu hinterhissen, vcru,!. (iro.iiorovius, Ge.sch.d. Stadt Korn VIII. 185. r.'T. - ^ Fürst.: bena.

■* So viel als icunculac. diminutivum von cv.ov. iiildch'ju,

1-' I. Der Krluircr llumauibt.

lial)itu vc'Iati Nicolaus sacrifieali tral)ea aiiiietiis, Barbara pucUari iiiiukIo obriita iiiai;!s (|naiii tecta, Vitlms practextatius, Martiuus clilaniy- (latiis, alii aliis vclauiiuibus invcstiti. .Scbastiamis iiudns est, sccl histrice spinusior, Erasnuis seniiiuidus, sed cruciatii visceiuui saiicius. Sohis piicr nobis iiuliis ad benc vivendi re^ailani, soli genil alati eiiti- ciilain et aperta sna signa spectatoiibiis osteiidimt. Volebat oliin Priapiis in bortis midus spcctari. Atcpic eani licentiaiii tuetur gravibus argu- iiK'iuis, cum et ceteri dii 8ua insignia palain ostcntareut. 8ed alia est Tiiapi lascivia, alia Gaiiyniedis adiiiinistratio. Priapo datur horti custodia, l'onnosi inieili suniuio lovi coeloque subserviunt. Ab etlinicis gcnii, a tlieologis augeli, a poctis sub Gauyniedis tabula celebrantur Corydonis dejiciae. Vitiis laboraut diversis, ue credas absolutissimos. Nain sinister est aequo niembrosior sicuti ferc sunt Naui . . Dextcr pcdibus est grandiusculiset [au|ribusflaccidis ac propeiulentibus. Supcr- uuiu pumilioiieni dedccorat t'rons striata. Vide quam severe iudicem de insigui forma. Sic Momus saudalium VeDe|ris|. Statim concerpe

louac Jimlu cum primis ulej^auti et discrto Ulyssi pulpitnriu, »ed et flaro pietori, siio.

Original in Meiningen. Nach Abschrift von i'rot. Dr. C. Krause.

IL Eob. Hess an .Jonas. 151 i'. Oct. 9.

Bittet um Rückgabe eiuer Münze Hadriaii» und uint* Bricl'es des Kuucldiii: leimt einen Besuch in Nordhausen ab.

S. d. De epistolis ([uidem, ut videtur, pracclare tc expurgas. Ilaihiaui vcro nihil in mentem venit, (|uo autem iure possideas tam aiiti(|uum et cliarum nomisma non tuum, puto tuus Barfolua te docuit. Iti 111 JlctichUni epistolam ante omnia vellem remisisses, eam in animo erat circnmfcrrc mecum et onmino gloriari apud gentiles et conterraneos mcos, ad (plus bis diebus abeo. Tibi igitur ago gratiam multo niaxi- niam, (piod liberaliter in tuam me domumi invitas, etiam Studium iu aliis neccssariis conse(picndis polliceris, sed, pace tua dixerim, penpiam l'rigide. lubes enim, ut ingenuos pueros hie reliiKpiani. QuosV l'utas intcrea nie factum esse i)aedotribam aut puerarium ludimagistrumV Cur autem non expellis et cos, (pii iam ad vos concesserunt? Ego nullos onmino, etiam si venissem, adducturus eram, sed ottendissem fortassc alios istic meeum adventum i)raestolantes Hene ita(pie spera, nee J^uhifHuin, nee eins, (pios tingis, ingenuos pueros hoc tempore videbunt yoithusiani proceres, Vellem item potius babuisses Calisthenis (piam

1 Jona-s war (hiniuls iiacli Nurdhau.'ifn iilicrgcsifdclt und lielrieii dort, wie auN «loi- Autsch ritt herv<jr/tigehon sciicint, das Gcs-liält eines ^Sachwalters.

14. Eol). Hess an Jonas. 1:5

Alexantlri in conservandis prcciosis chartis injj,eniiini , tum iion duhito ante tuuni a nobis abituni reddidisses doniinct, ai)ud quem melius cancellata (|uam istliie a]md te concbiliata cista conservarentur. De liadriano non credis (|uam sim sollicitus. Omnino reddc nobilem prin- eipem, ml Imia. Keddc lieiirhllni epistolam, te oro iterum atque iteium. Ex JMutinni scis, quac legi noh'm, ea vel coniburc potius. l'tinam iam ardcrent. Aiuiit aniieam nostram yli/t/fplitlmii i (seis (|uam velim; sjKJctare iam seeundas nuptias. Troli dcoruni atque bominum lidem! Quid tu credis pios dcmortui niaiiti n4anes ad istam tam insigneni Icvitatcm et inconstantiam non eontrcmiscereV 0 varium et nmtabiie sem])er t'oeminal Ita rumor est, nescio si vera sint. Nostin aUicrem illum (/incinnatukun ex opposito, ex regione antiquac domus? Quid stupesV Ego nunc nie vatem esse didici. Cetera tccum ipse cogita. Procor tibi t'austum ac fortuna optima comitante cxpeditum itcr ad Lypsensiu»! nundinas. Quid nundinaberisV Quando iterum tevide))inius? Perpetuo vale, rai Lma, t'rater cbarissime. Ego, ubiubi i'uturus sum, eam tibi, (|uam debeo, amicitiae fidcm ac puritatem in intimo pectoris scriniolo conservabo inviolatam. \n\e, c\ Erj/Iintdia. .Saluta optimos viros, Jhr- tliokhmi fratrcm ac Mdcliiarmt ^ amal)ilem symijoten nostrum. Iterum vale. XII. (YII.) Idus Octobres anno Mdxvü.

Tuus Eohauus Jlessns.

fiiiJorn Inline, Xortlnisttud iuroeonsiiUci iiisigiii , ainico sii<i t.'(iu[iiiun iVatri i'liarissiino.

Förstern., Neue Mittheill. III. 1*. S. 1Ö7. 108. Aus dem Oriir. in Meiningeii.

I.'). Jonas an Melchior v. Aachen. 1518. .inni 18.

Er sendet Wein und jficlit Naclivii-lit von seinen Aussieliton . eine l'lViiinh^ an St. Sevei'i zu erhalten.

8. Mitto, mi suaviss. Melchim-, cadum vini, urnam continct unani et rcor 4 cantbaros. Xoluit Abbas minoris vcndere cantbarum magnum, (|uam stopam vocant, quam pro ij. sucb. IJrna facit oO sueb. Hui, inquis, quam praestabat rem demandare licitatori , qui non omnia tam chare! Sed me bercule nimio non cmi, non enim est bedera protensa in tota bac urbe, sub (pia non tantidem vel vinum multo ignobilius vendatur. xl. sueb. tibi debeo; bos volo ea ratione compensatos esse. (»)u()d supra exjjosui, non est facientUim magni. Fiorenum in auro mc retinere vis ol) negocium sacerdotii iacobi. Quod ui)i etiam, (piam dii liorani probibeant, prorsus ruere videro, mittam tibi ctiamnum nummum liiiiu' aureum. Natura et ex ingenio aversor cos. qui, cum sint sohcnibt

' Vielleiclit Aiitijtliila. vi rgl. 'JVren/ Ileaiitontimor.

14 1. i>er Erliirter Humanist.

diuturna nioia, conticiaut creditoies. Aes alieuum liaud temere possideo, (|iiiii et euraiii. Morau», quae intercidit, boiii eonsule. Natnrae dcbitum lic'cutiatiis Andreas llmcu. exsolvit. \'acat sacerdotiuni priiiiariuiii, Ulla ex pracbcndis Severi. Doctor Mcniinns ins habet, quein velit, noniinandi et instar coelestis niiniinis subito beandi. Keeepit pro sua j^euuina bonitate domiuo ►Scholastico lo. Alberto vehementer in rem nieam persuadenti, se pronnDciatnnim lodocum lonam. 0 deuni ini- niortaleni: utinani nunc seniotae essent ])reces domini reverendissiini. In Domino confidcndum est, nt ipse nos enutriat et t'orsan peccatoris fluctuationem liniat. öcio, gestis prae gaiidio et, ut candide mihi laves, totus exultas sentis(iiie micare fidum illiid pectusculum. Et eerte vohintas hominis optimi, de quo nunquam ego quicquam sum meritus, a quovis laudanda est. Incumbunt iam amici et patroni mei certatim huius rei studio. Qnod Dcus dederit, proximo tabellario accijiies. Haec rogo tuo pectore reposta maueant. Domino Her. iam non scripsi nee M. Berto. Literas concerpe. Vale die Marci et Marcelliani.

Anno Mdxviij. lodocus lonas Mgr.

tuus. Ich bitt gantz vieissig, wo es nicht anderweiß muglich, wolt mvr dy bucher bey einem eigen hothen schicken, dem will ich h)nen.

Clani viro d. Mcichiori Aifien., ocdosiac C. Cnu-is S<ir. (.•aim- iiicMi dignissi. etc. domino et amico suaviss. .s.

Oriuin. in Wolfen!). Novorinn "50 fol. 10.

K). Jonas an ^Melchior v. Aachen. 1518. August 12.

Einliidunji an den Kreund zu seinci- ProniotiDn als Diictor Iteidcr Kcclitc.

S. Ambimus iam, mi 31clchior. magistratum hunc, quem doctoratum in utro(|ue iure vocant, hoc fine content! erimus. l't candidati sive doctores onines mihi favent, poUicentur certatim suam operam. liuis Zczcrhstensif; doctor Valmfinus, i qui iam adversa valeludine lalxuaiis grabato affixus iacet, iniustissime contra me sus])iciosus est. Credit me pro impotentis animi sui vehementia spe suae mortis omnia agere, anhelare ad praebcndam haue Icctura VI.- onustam, inhiare cadavori. Excusant nie i)lcri(|ue boiii, praecipue doctor llciin'Kßis,^ (pii homini

1 Valentinu.s Junirorniann de Zcrltst, Hoct. inri.s .seit 1506; in der Matrikel von 1510 als t'anonicns acdis .Severianac l)ezeichnet, 151:'. im W -S rjcctnr der I'niv. vgl. Motsrlimann. Erfordia litcrata continnata, Erf. 17:1:'. jifj. 165.

2 ,1 ),_ ,i,,.s (i. Diiclifs der DecretaltMi. der von Honifacins VHl V2,\^fi ])ul)li(i('rtiMi Samniliniii.

=' Ileniiinir (Jode. ICIht diesen vj^l. .Melchior Ailunii Vitae iurisconsidloriini. Tentzel. Siipploni liisl (ioth. 1'' pir 17. Küster zn Seideis Kildei-sammlnng S. :'.i :'.:'.

17. Jona« an Melchior v. Aachen. 15

per interpretem niinciavit: <öane timetis, domine doctor, ubi tinior nou est. Fiustra ascendit liaec bilis, nigr. lonas nie paranynipbo iiigo sub- luittet sc uxorio.' Vide, nii frater, quam siiit insreiiia qunrundam prona ad airipiendam quainvis oeeasionein iiividiae. Sed velit nolit, ero Christo duce et ceterorum doctorum auspicio licentiatns. Proxima feria 2a ^ disputationem publicam tenebo. Post baue lantissimae cpnUie et prandiimi saliare doctoribiis iiistriü solet. Kogo, si alias adventurus brevi sis, tunc advoles atque itidem domino Ilermanno persuadeas. Si potes etiam hoc niincio perdicem, piscem vel quid ferinae carnis mitte. Hae una re nibil mihi iam gratius facere possis. Vale. v. post Laurentii Mdxviii. lodoms lonas Mgr.

tu US.

Praestanti viro domino Melrhiori Aipten., ecclesiac S. Cruois Northiisen. eanouico. digniss., amico suavissimo

Origin. in Wolfenb. Novorum ?.50. fol. IS.

IT. Jonas an Melchior v. Aachen. 151S. Oct. 5.

Einladung nach Erfurt /-u kommen, wo.solbst Gödo anwcsond soi.

S. Doctor ITenigus'^ Erpliorä'me iam agit, cras in quadam causa, cnius actio mihi incumbit, disccptator futurus. Qui fieri potuisset, me tibi non respondere, si crebro ad me scripsissesV Toto trimestri ne unum quidem epistolium accepi, <iuod tu miseris. Subindc aifirmo, doctor Ifenigtis adest. Advola, dejiosce ex me omnia ac deinde, si quid negaro, parum bene cultae amicitiae me iusimulato. Vale. Erphor- diiie oia post Hieronymi , orbis christiani pracceptoris, non Scotistici. Mdxviij. lodociis Imias Ir. Licentiatus

Canonicus 8cveri,3 beati carmiuatoris.

Praestanti viro d. Meh-hiori A(ji(eiisi ,'^ coclcsiac S. ('ruois Xoifhuseiisis C'anonico et amico selecto S.

Zeitschrift für hisfor. Theologie ISTH 8.40:1; mitfrethoilt von Seidemaiin. Dritrin. im Besitz von G. Kcstnor in DresdcMi.

Kanip.Mhiilte, Erhirt I P.O flg. II 228. Zeitsclnift t. bist. Theol. 18(JÜ. S. 50!». 187:'.. S. 10:1 und den Sorgfalt itron Artikel ülier ihn in dor Allgem. deutschen IJioLcraiihie. Wittenb. Allmm S. ?.!."

1 16. Auglist.

- Ilenninü; Gödc.

"!* der heil. Severus war ein Weber, daher carminator.

^ Seideniann: Agnensi.

IG I. Der Erfui'tor Ilumaniöt.

1(S. Eiasmus an Jonas. 1518. Oct. 17.

P> weist ebonso das iihcrschwcngliclip L><\i dor Frouiirlr'. v,]o <Vu- ScliiriM'luiiififii clor Mönche nml Thcolngoii zurück.

Integerriino doctissimoque viio ludoco Tonne, aniico nnicc clinro, Erasimis Hot. s. d. Nae tu milii, doctissinie Tomi, noii epistolaiii sed inero.s aniorcs, nicras flanimas amantissimi pectoris niisi«ti! Deiuii iininortaleiTi, iit sjjirat, nt al'ticit , ut agit undiqne! In qua dum me dei)ingerc tciitas, tui ip.sins sininlacruni cftinxisti , dniiique nicaiii clo- qiiciitiain laudibus vehis, tuani dcclaras eloqnentiani. Doctrinae aut t'acundiae laudcni nihil nioror, ununi illud me deleotaiit serio, si (juis nieis redditns sit nielior, si mcae luenbrationes ad Christi glnriani laciant. Enchiridion proximis iis diebus excusnni est a Frohcnio. Adieeimus i)racter alia quae^ praeiationem prolixani ad abbatem Volsium.- Sed utris accedani, optinie lona? tibi mea sunt aurea, rursus sunt, qui claniitcnt me nee sajiere nee fari: ex meis iibellis j)esteni hauriri pietatis. Quot convieiis fratrum ac thcologorum hipi- datiim est Novum Testanientum I .Sed haetenus in abscuteni onniia, coram nemo verbuni. Quod vos tribuitis non agnosco, quod illi inipingunt iil)()minor. Certuni est igitur neutris credere aniniociuc intraeto i)er gloriam et ignominiam, per infamiani et bonam l'amam pro nostra virili ad Christi scopuni eniti. Dabis veniani brevitati nostiae. Scril)o haee cum vaietudinarius tum plus (|uani obrutus scribendi labore. Hene vale. l.ovanii XIIII. Cal. Novembr.

A llclij Kobaui llessi a pro = | t'ectir/c atl 1 )os. p>rasmü Rotcroilarafi | Ilodd»-

pnriroii i Carmiiic Ilemico | Impressum Krphiirdit; per | Mattlieti Maler. 1 17H1.4".

(cf. f!ameraiius, Narratio de II. Kob. Ile.sso 'cd. Krevssiji] pji'.2'2. Krause, Kob. Hess. TUM}) ni. C.ij'. lP>iii Kxi uipl. aui der Köu. Bibl. zu Beriiii, ein det'ectes auf der Stadtbilil. zu Breslau ] Uas Ilodoeporicon ist iiacli Bl. Biij'' gedichtet: ,.Lovanii meiise Oct. 1518."

B =- Vita Des. Krasmi. additi sunt epistolarum libri duo Kdid. P. Merula. Lngduui B.itavorum ItJüT. S. 8(J 1.

C = Des. Kra.smi Vita. Accedunt opistolae illustres. P. Scriverii et fautdrnm auspiriis. hugd. Bat. 1015 S. l:',2f 1049 (Ausg. von Aut. Tliysius) 8. 181f.

D = Epistolarum Krasmi libri XXXI. Lnudini l(il2. lib' XXX. ep 7. Sp. Ii>(r2t.

19. .lonas an Melchior v. Aachen. 1518. Nov. S).

Sondot ilmi in ii)»eiscli\\('u^'^ru-licr l''riMi(lc eine Al)scliiill ilos Hriot'cs, den ov vrin Erasnnis crliiilten liMt.

S. Eohmio Jlesso, liomini (pii didicit per saxa per ignes siii similes (|uaerere, dedi literas ad Erasmum, candidissimas testes mei arden- tissimi amori.>< in iioe nobile seculi nostri niargaritinn. «luibiisnon dcdig- iiatiis est vir ille taHs ac tantus ita rc^pondere. nt nutrimenfa et loniiteni.

' Die späteren Dnuke liaben (|naedani.

'^ Diese Vorrede zum KucliiridiuM ist datiert I 1. Au". l.'ilS.

20. Eol). Hess an .loiias. 17

(|Uo inaior adliuc ilaiuiiui crunijtat, luinistrare nobis voluisse videatnr. Quem euini liaec sjiiraiitia veiba et plena Hafj;raiiti8sinii atfectus non iiioveaiit, (|nae capiti ascripta sunt epistolae? 0 (putta ex parte me nunc telicioreni putas, dum nianus illius doeti.ssiniae et si^ua et ex- aratos earacteres in arca servo, dum geinmae illins saliva oris Erasmici niadelactae sigilluni contemplor cera ruhenti, literae exj>ressae hahe- bant NNIJil CEDO. Quid multaV tani inilii cliarus es, ut putem tibi bas deiicias oportere esse eonununes. Proindc exenipiar transmitto, (piod rogo ealcar tibi sit, ut reniisso paululuni co)ra(len(h\e peeiniiae studio tum cogites te futurum ditissimuni , (pium animi tibi pacem conipa- raveris. Vale. liaptim Erplwrdiae iij post Leonbardi Mdxviii. Honi eonsuie libertatem nostrani.

I). Jo. (ireffinair bitt, ir w<»it bey nebster botschatft dar vor- czeicbent vberscbiekeu plenam informationem in der spende sacben, so will er novam instantiam anbeben. lodocAis Jonas.

l'rncstanti vir») d. J/e/cliioii A<ini:u. c.iiniiiii'o cte. iiniiid cipt.

IllilX. s.

Orii«'. in ^YolfcnlHifttel. Novoriim ^50. fnl. 17.

20. Kol). Hess an .Jonas. 1518. Nov. IS.

Sclicrzliiif'tci- Vcrirloicli der I-'riMindf .Imins und I )riiciiiiites; Kinladimir /.u r-inor AI a hl zeit.

Ö. An ita quoque te submittis, lona. ut ex isto nionte in banc valleni, ex ista vestra sublimi ditione in has nostras sordes respieias? Pulcbrum inter te et Draronrm literarum certamen institutuni valde probo, tametsi quid propbctae ex ventre ceti prodeunti cum Dracotir sit conmiereii non video, cun» bic ignem, ille praeter aquas nibil spiret, sed deuni immortalem quam copiosas, (piam puras, (luam vivas, et certe (puiles supra coelos sunt. Quae mm istos meros aniores, istas meras tiannnas, (pias tu Krasnu» ama))ili ex ])ectore depromis, extinguant, sed aceendant et Ibveant adeo ut nuihim oleum magis. Ille vero noster (|uam est Hannuarum plenusV (piam abnii(hit ignc spiritnii, quam sua- vem eltiat animam'.'' quam pascit eo, (|ueni spirat, igneV Quid ego vos tam stui)idus intueor spirantcs vitae si)iraculum, fluentes lac et' nielV certe quid ex isto vestro duernione ternionem faciam non video, nisi donec vos agitis alter Zepbirum, alter Austrum, ipse Aipiilo aliquis importunus accedam et vestros omnes spiritus onniia(pie Üumina per- turbem. Id libuit in praesenlia facere libel)it(iue forte et in posterum. tlum vos istani pulcbram fraelabitis vicissitudinem, ego non sinam (piietos lioe, quod agitis, agere. Vidi tuam ei>istola>n ad Bmanmti. cum a eommuni i)raelectionc digrcdcremur. Quantos nervös adbibes, ut istum Apcllem vel aliipia linca ex|)rimas. Sed non si te ruperis,

Cii'*l>. Qu. Il.l XVII. liiii'fw.d.J.J. 1. •>

1. i>cr Kiliirlcr Humanist.

nmi rides? .Si riseris. statini eris Erasnms. Extra Jocum foelicissinie tu (|ui(kMii imitari.s et i)racstai)is, (|U()(l dcsyderas, si .sie perg-es. Ego certe maiorcni in te (|uaiii in diiceutis (Tvninosophistis spem repono et eam (luideni iion sinn tacito, ut ille patiens aegrotus faciebat, (pio- niani et ipse nunc in pulvere dorniio. (^Juid dubitas? quid rogas iteruni, an venire cras ad jirandiuni debeasV Cum lioe sit adeo constitutum, ut Langtis ipse nisi te praesente futnrus non sit, et veniet ipse. Tu si non veneris", perturbal)is noliis gaudia. Ememus pisculos et maguos et miuutos, et excipiemus te (jua decet reverentia. Tu vero quod tam frigide quaeris, puto, imo suspicor Draconem somnolenter scripsisse. lani vero ego . . lo . vigilans vigilnnti, nisi et tu forte dormias, lo((Uor, edico, ..do: Cras ad lioram x. in Kegia adesto. Si non parueris . . . . aratro^

soluni vertuto, lovique capui hoc deuotum est, bona adhuc friges?

an calent aures ad tam acre edictumV... Regnum nos non tribunatum

aut decemviratuni aliquem provocatione hie est magistratus,

quocirca noris esse, ne excuses frigide tibi fnisse Regis

positum. Vale. Ex Regia altera nata Caes.- Ad excubias

Divae Elizabethae Mdxiix Tuus Ilesstts Lohavns.

Iiiihiiii linifii: inroconsnltd . (Imiiiiio er umioo iiicomparabili. vorno liiimiiiiitMtis julsiTtnri invicto siio. In vico Leoiiino.«'

iMirsleniaiiii, Neue Mitth. III. 3. S. 108. 109. Aus dem ( )rig. in Meiningen.

21. Eol)aii Hess an Jiistiis Jonas. \'^\^^. Jan. \).

Widniot iliiu den Boriclit seiner Wnlltiilirt, zu Ernsnms.

I^ibellum meae profectionis, quem ab ipsa re ofWopix.ov inscripsi, multo negligentius, quam ipsum, quod describitur, iter perfectnm, tanto abs te studio ilagitatnm, loua doctiss., nunc tandem ad te non solum niitto, sed etiam tibi dedico tuique nominis jjatrocinio munitum in vul- gus emitto, magno famae et existimationis periculo, qui sciam in eam nos aetatem incidisse, (piae, ut bonis quideni et rectis stndiis aegre insudans nondum tota Höret, ita est iudiciis doctorum et indoctorum iuxta multo diversissimis. Sed consolatur interim hoc nie, quod non Omnibus, sed lirfcmliensUma, apud (pios minus sus})eeta est innoeentia, I\Iusis(|ue eecini, (|Uod(|ue etiamsi in aliorum manus, quantulumcunque est hoc vigiliarum, pervenerit, non primo nunc subierim eam aleam. (^uae si leliciter, ut bona spes est, ceeiderit, quod tuo ))otissimum et aliorum consiliis amiccduni possim acccptum referre. Addidi vero cum

1 F(irstcm. aratra. 2 Der (ieburtstag ]\Iaximilians kaiui nichl genieiul sein, tia (lieser auf »leu 22. Mäiz fallt. 3 Lr.wgasse? Ucber Eobau als „Kcinig" des Erfurtef lliunauist(Mi-Sr»(lalitiiini vorul. (lainerarius Narratio de Helio Koli. llcssn (cd. Kievssiff) (•ap. S. 17 KainpsrliMJtf, Krfint l.2:'0f. Klausel, 144f

22. Jonas an Melchior v. Aachen. 19

et alia (luaedani, tiim ^el•o Erasuti ail singnlos colleg'ii nostri scriptas

epistolas, excepta Langi, communis praeceptoiis , qiii ut est nou modo

omnis huniauitatis. in (|ua reii,nat, sed etiam religionis, in ([ua vivit,

ohseivantis.sinms, noliiit eam, nobis maximani, liomini vero solitariae

vitae dedito forte vanam gloriam aucupaii. Tn, nii Imia, ut es nominis

Erasmiri omniuni, qiios ego viderim, longe studiosissimus, ita lil)elluni

liunc tuo in nie aniori tuaeqiie fidei datnni, g-rato aninio suscipe, sus-

cei)tum ita hal)e, ut intelligant (si (jui in\ idebunt) non tarn ])ropter

Eohanum. (\m adhue dum niultis exixtsitus caiuumiis est, (inam propter

Erasnuiui. (|ui siui ininiortali gloria virtutecjue omneni invidiam superavit,

eum te fovere, tueri, defendere. Vale, studiorum comnjunium decus

nnieum. Erplturdiuc, ex aedibus nostris. f). Idus lanuarii. M. ü. XIX.

Widmung' des llodieporicon, Ki-fn)t 151!". veri:l. liriet Nr. 18, lles^si Kpistolae familiäres. Marbiir.d 154?». fol. pg. L".

22. Jonas au Melchior v. Aachen. 1519. Febr. 4.

Bericht über die Fortsc-lirittc eines Knalien ans Niinlliauscii : Kinladmitr /.iir Fro- inotionsfeicr dreier Doetoreii der Tho(il(ij;;ie.

S. Satis compertum habeo, mire faves foclicib. ingeniis, adcorpie ea in re arcem tenes, ut nee ego, qui mihi videor hoe natura insitum habere, ut prae ingeniis bonae spei maximos thesauros contemnam, tibi me opponere ausim. Et sane, si illud , <|Uod mihi inter ipsa nascendi rudimenta coahiit, vel etiam naturali instinctu vel tua virtute excitatus superas, dispereani si non sexcentos alios longo interA allo i)Ost te relin- ((uis. Pueri tui indoles . . . educatio. ingenium liactenus placuerunt. Ingenii indicium in parvis ])raecipuum memoria est. Eam in hoc puero inveni, ipsa tide et tcnacitate commcndabilem. Ediscit facile multa, et quantumvis rerum et vocabulorum . etiam si phiustra quaedam ad- vehas, ita tamen hoc totuni capiunt iliac mcmoriae cuniculi et altissimae cavernulae, ut iioc ipso praeceptor libentius doceat et hunc animi cibum tam avide vorari a jiuero gaudoat. Alpljal)etum graecum perdi- dicit. 8i in hac contentione et hoc studiorum amore perstiterit, mihi charissimus erit. Nee cessabo ab hac cuhura huius ingenii, quin patria aguoscat ex huniili domo nobilcs animorum iVuctus se capere ])osse. Danda tamen opera est, ut ncsciat se amari, nesciat se admirationi esse, ne oO.y.'jTia i. e. amor sui ea messe, (piam ex hac herlia ex- pectamus, nos defraudetur. Die Valentini ' tres thcologi, non quideni auruhnn vanae gloriac captantes (quid enim minus decet theologum (juam gloriae Studium?) sed ut iuxta Pauli consilium omnibus omnia tiant, dipaphum- sument et ornamcnta summi magistratus. llurum bini , licet

14. Febr.

-J o;[5aoo;.

20 I. Der Erfurter Humanist.

non suo sed aetatis vitio fuliginosani illani theologiani et evaiigelium Aristotelica niassa fermeiitatuin re.sij)iiint. Teitins Langus noster, cuius ji,raecani l)il)li(>thecani et quo alio c<ni!?ilio, <•> (^Hxi /apiTsc, nisi ut te inflainniareniy) ostendi. }hinc ipsis Atheuis dixeris magis atticuni. Juter liuius lil)ros louge selectissimos Scotum repcrisse prodigiuni, merum nioustiuui iiieiit. Hie herns Origenes, Hieiouymos, Hasilios eiepat. Huic uiultis Doniinib. obstrictus suni. Si mihi sylvae essent, si mihi saltus, iani abiecto calauio plagae et venabulnm esset in uianibus et l)io stili cxercieio div(»itia sylvaruui iudagiue cingerem, iam duduu» ad aliquot uoctes sub divo pernoetassem. Sed nihil herum habeuius philosophi. Tonpiati nobiles haec possident, quorum si luxuriam respi- cias. uulla neuiora sat feiaiuni habent, nuUi fluvii atque niaria sat piscium. Rogo ergo cum tu quorundam etiam praeceptor sis, ut senio- ris Bendirs des operam, ut a domino et te aliquid ferinae, binos lepores aut quiduis aliud aecipiamus. C'ura ne nuncius vaeuus redeat, mihi enim rem facies gratissimam et illos candidatos perpetuo habebis obli- gatos. Viile Frphordiac vigilia Agathes. Anno MDXIX.

lodorns Imias liccn. tuus. Wo der abt von Widhcruhm zu North, ist, mugt Ir sein crwlrde vml) wiltprett, ut molles tamen et aptos aditus observetis, lassen an- si)rechcn. Cura ut parentes niittant puero caiceolos. Ego de nieis eini sibi selectiss. libellos. |Aut der vorderen Seite des Briefes unten noch die Bemerkung: I Velim sub id tempus advenires una cum doctore horti ToO oüpavoO i. e. coeli,i quem alias expectant. Lanpus mens est totus. Futurus esses gratissinms hospes etiam nihil afterens.

Claro vir«! duniino Mrli-hiori Ai/ni'n. caiioiiioo S. C'rucis unice i-haro s.

OnVin. Wolfcnl». Novonim 059 toi. 20.

2;{. Mutian an J. Jonas. 1519. FiiilijalnVi'

Krönt sich, «lass .Imias iliii l>ii>niiis ^icfjcn die AiifrritVo dos Lous in Scliiit/. iiiiniiii.

Araicus amico lonae probe docto Moeüamis.

S. P. 1). Et chori vadimonium et apostolica sacra, quae nunc instant, et epistolae tuae majestas non i)atiuntur, humanissime doct(»r,

' Scrvitenklostcr Hiiniiielf^arton l)ei Nnrdliauscii. Prior von 1510 bis zur Aul- lösung des (Jonvents war Joliauu Mutter, oder lluetter (rilearius), der heil. Schrift Dortor, vkI. rrknndcn iles S,m vitenkioster.s Hininiclüfarfen von Dr. Hackwitz. Proürainni derKcalscludc in Nnnlliausni 18X1 und 188'J. Dcrsciia': Vorlaulii,^' Xachriclitou idter dii- St. Hlasiibiiil. /u NUrdh. ISTü. Försteniann. iNordiiiisana 1 S. 'J'.t. :U».

- Die /cillH'slininiun'j is( »ii'wiiiilt woi^en der Ik'zuniialnue aut den Aiii;riir de^^ KdiianI 1..T aid KraMniis, vitüI, Stranss. IJntten. Leipzig 1858 II. 58.

2:'>. Miitiaii an J. Jonas. 21

iit ad ea respondcani , qiiae docte tu (|uideui et j;raviter pro Erasmo dcclauias. Nani tüto, ut aiunt, (trgano praedicaiulus est mihi pisca- toruni nohilissinms et nobiliiim niagistroruni vehemeiitissinms. Anibo luniiiia pietatis, exeiiipla bene beateque vivendi. Prior tiuis ess^e gen- tilis videtur utpotc wo: 'b.iva, vir eonstans post lapsuui siniplex et ingenuus et iiiitis quasi iy-ivr, -s/xiai; vel potius -oxo rspo: -zpin-zoy.c, posterior etsi non siinplieitcr äy^iTsuTcoc et pure et sancte tractavit niystcria Christi. Propter hasce duas oves rite consecratas uon licuit iiululgerc stilo. Erit auteni mihi curae, ut cras vel ad summuni pereu- die tum votis tuis, tum elegautissimis iiteris satistäciam. Miraris nos incaluisscV Quis non ardenter evomcret a7:oXoYt'7|j.6v, Erasmica laesa dignitate, (puie i)ouis omiiibus merito cara debet esse? Ita de studiosis opiime mcreturvir ille summus; usus istc lacvus /vc«* videtur iuvi(b)rum et pcrtidorum coiisilio. Sn holet eniiu, quid barbarus male habeat. Subornarunt stolidum iusulsuui vcre asinuni, qui advcrsus solem ruderet. Testis est doctissimus quisque nihil egisse Letim, tantum sibi et suis obiiiisse, quod epigrammatc eontirmamus ad Ailatmim^ singularem philosophuni nuper misso. Vale. Aes, turris voeale signum, evocat. Datum eelcriter. Tuns Matiaiuia.

Culeberrimo doctori et caiKinic-o Kijonliiitii Ji'sto lonct ex aiiinio cok'iulo.

Urigin. in Moiniiigen. Abscbriit von Trof. Dr. C. Krause.

2^. Erasmus au Jonas. 1519. .Iiiiii 1.

Krinaluit Um, sicli der walireii Tlicoloj^ie zuziiweiideii. warnt iliii vcir dcrSclio- lastik und der l'alscheii Predigt weise der Tlicologeii irewöliiiHilieii Sililaires.

Jurisnms Tioterä. Todoco lonae ErplwnJieiisi- S. D.

Ne pro tam erudita tam((ue prolixa epistola nullas vices referam, doftissime lona et inter candidos amie()^s praei-ipue, accipe quid mihi Visum sit submonere tuam prudcntiam. Cum Deo opt. max. esset in mann singulis quibus(|ue murtalilius largiri omnia, tarnen ad con- cordiam, f|uam unice nobis voluit C(»nimendatani, illi magis visum est idoneuni, sie aliis alias dotes impartire, ut necesse foret nos invicem mutuis otHciis sublevari: simul(|uc tieret, ut nee sibi quis(|uam [)lus satis (ideret, cum sciret quioquid us(piam pos.set, id totum benigiiitatis esse divinae, nee alius alium coutemneret, cum perpenderet, deum magnam bcneticiorum suorum partem liomini i)er hominem largiri voluisse. Deni(|ue ncc henetieium in alteruin t-ollatimi quiscjuam aut arrogaret

' Adam KraHt. di-r an don K]»iuraMinion ilci- I-irturter lliinianislf-n }<egen J,cc (Krpli. 1520) bctln'iligt war. - Vcrgl. unten Nr. :)»3.

22 I. Der Humanist in Erfurt.

sibi aut exprobraret adiuto, iiou ignarus iiiiDistrum et organiim ^«e esse laii:;itatis alienae, u<»u autorcni, et is ([iii (officium seüsisset, sie liaberet -ratiaiii lioniiui, iit deu veliit autori foiitique bonorum oninium i;i-atias ageret, noii .soliini pro benefieio, quod ab illo per hominem aceepisset, venini etiain pro ipso benelicio: (pii quod voliiit; (piod potiiit beiiei'acere proxinio, totinu niuneris erat diviui. Studium igitur omnium eommuiic debet esse, ut aliis alii vieissim bcnefacianms, si quid possumus, et ab aliis alii sul)levari, ue gravemur, si (piid eji,'emus. Verum cum variac siut dotes dei, aliae in alios velut in eiusdem corj)oris diversa mcndjra distributae, in eam partem erit cuique potissimum incumbendum, qua senserit se potissimum usui esse posse. Nee enim sut'Hcit, si membrum sis non prorsus ociosum, nisi bac prosis corpori, qiui maxime prodessc (pieas: praesertim cum quicquid cuique coutigit tacultatis, in bocipsum a dco sortitus sit, ut in commuuem conferat utilitatem. Nee satis est lalentorum modum exi)endere, (juin et talenti cuius(jue ratio (jualitasque erit ex])cudeuda. Ita videlieet futurum est, ut dives ille dominus scd tarnen buiusmodi lucrorum avidissimus, gaudeat domum suam lidelium scrvorum usuris magis ac magis locupletari. Qua (piidem in re <|Uu- rundam vel prudentiam vcl tclicitatcm desidero, ([iii prius(|uam sii)i satis noti sunt, in genus aliquod vitae se coniiciunt, ubi ncc sibi ncc aliis possint usui esse. Ilaec cogitatio, mi cbarissimc Jona, protinus incessit auimo mco, ubi ex orationc moribns(iuc tuis, denuuu et oris lineamentis habituque mentis tuae simulacrum conicci. Quancjuam arbitror te tibi non iguotuin esse, tarnen visum est admonere. ut (puindo Dens te non agitandis sordidis causis destinasse, sed velut orgauum (|ii<Ml(lani electum finxisse videtur ad illustrandam Hlii sui lesu gUuiam, ad mortalium animos in buius studium iiitlanunandds, ad lunic omninm saluberrimam tunctioncin omuia tua studia conteras, idque mature, dum corpus lab«»ruiii patieiis, dum viget animus. Bene tortunabit tuosconatus, mihi crcdc, is, (pii ad lioc muneris te tot egregiis dotibus iustruxit, <iui i)ectus dedit vcrae pictatis amorc Hagrans, (pii liuguam dedil eru- ditam, ut dissi})es, ut evellas, ut i)lantes: n<m deerit ista conanti, prae- sertim si nun alio spectes, (piam ad Cliristi hierum. Sit sane magni- licum manu mota supplici benedicere pojjcllo: sit res cgregia ministrarc sacramenta ecciesiastica, indclierrimum certe verecjue apostolicnm at(|ue cpiscopalc mumis est, saliitari doctrina multitudinem ad meutern moros- (|Ue Ciiristn dignus adducere. Verum in liac omnium ut ditticillima, ila pulcbcrrima lunctione (pu)s videmus bodie versari i)assimy Quorum pi('ris(iiic deest cruditio, iionnullis pectiis, sine (|iio t'riget omnis elo- <iuentia cbristiana: multis naturae i'acullas, veluti liuguae i)lectrum vocale, lalcra aul corpus alioqui laborum buiusmodi patiens. Öed agc

24. .Erasmiis an Jonas. 2:i

büiii consulamus cum Paulo iiostro, quocl isti nioliuutur, motlo Christus auiinncietur, si tarnen annuucietur! Boua pars uoii Christum, sed homiues, sed seipsos praedicat. Verum iiaec de|)lorare non est huius instituti. 8uiit qui Scotisticas subtilitatcs tracteut a[)ud iniperitam multitudiuem, delectis etiam in hoc argumentis quam njaxime perplexis, (|Uo ma^is miraculo siiit auditoribus, si nihil omnium, (juae dieuntur, intelliii;ant. Quid autem IrigidiusV imo (pdd inutiliiis? Alii praeter scholastica dogmata nihil adt'erunt in concionem, (luoruni aliquot eius- modi sunt, ut non rel'erat ea neseire: (juaedam eiusmodi. ut extra scholas traetata frigeant Nee desunt, (pii (pio curiosis audit(»ril)us faciant satis, undique congerunt et velut ex variis rhapsodiis centonem coucinnant ex iure civili, ex iure [)outiHcio, ex variis doctoribus, ne (piid non legisse videantur. Umnis humanus aft'ectus i)onendus ei, ([ui stu- deat VC. am pietatem animis mortaliuni inserere. Prudentior autem es, (|uani ut sis mihi monendus et'licacius esse ad inserendam hominum mentibus Christi philosophiam, si quis admirabilem illam et amabilem verae pietatis imaginem (|uam possit expressissimam ingerat, (pmm si insectandis vitiorum t'onnis ac generibus voeem latera«pie exerceat. Erticax ([uaedam res ipsa virtutis species, quae puris oeulis osteusa mox rapit in amorem sui. hnmcusum est, quot modis aberretur ab honcsto, persequi. Kectius ad propositum exemplar sc (piisque tacitus cxigat, nisi quod tuerit huius generis vitium, ut tallat umbra speeieque pietatis: eacouveniet suoloco nominatim etiam prodere, ne(|uis dece|)tus erret. Nunc (juosdam videas ex arcanis illis hominum contessionibus concionari, sie monstra vitiorum depingentes, ut(h)ceant: sie insectantcs, ut aut invidere dicas aut deleetari. Quis autem tVuctus sit, si (pus cnumeret, quot* modis peccetur libidine? ISi quis vociferetur, adulteris l)lena esseonmiaV Magis retulerit, venerabilem iHam eastitatisimaginem pectoris oeulis subiicerc, (|uam ul)i conspexisset Augustinus, iljeo cocpit execrari formas onmes inhonestae libidinis. Itidcm in caeteris. (piis- <piis ardcre eoejjerit puleherriniam christianae pietatis ideam, simul o(lis>c iucipit, (|uic(juid ab hac \iderit (lisc'rei)are. Nee mihi probantur isti, (|ui (pio sibi sanctimoniae lamam vcnentur apud plebeeulam, sedi- tiose voriterantur in episcoporunr aut priiK'i|Uun vitia, (pu clamoribus huiusmodi magis etiam irritantur, cum admttiiiiionc tcnq)esti^a, modesta civili(pie saepenumcro corrigantur. Est et iiictati sua libertas, sed nun- quam non condita nielle charitatis. Quoad licet parcendum est iis, (pii summa pul)lica(|Uc t'tuiguntur autoritatc. Si res p(»scet saevitiam. magis saeviendum in eos, qui pontiticum, episcoporum aut ])rinci]iuni

' Der alte Drucli luiL (jiiud.

21 I. I'cr Krf'iulor Iliiinaiiist,

titiilis ad i>uas,'cii|»iditHtes abutuntur, quam iu ipsos proccres. Nee tcnierc sacviendmii inordines lioniiiuini, adversii« illos inaj^iselanumdimi, <iui .suis vitiis ordines alio(|ui praeelaros dehunestant. L'tilius cniiu luerit üsteiulere. (|uantuiii absint a vera religioiie, (|ui Benedicti, Frau- eisei aut Au^ustini in.stitutuni protitentes vcntri, gulae, libMÜni, ambitioiii, avarieiae vivuul. (piaui ipsuiii \ itae geuus ii.eesseie. Inutiliussit daiii- iiare publicas scbolas, (piain iiidicare, (piid ab bis resecari eoiiveiiiat, aiit (piid cxi)cdijd addi. Ita est bumamim ingeniuni, citius ducitur civilitato. (piaiii aiisteritate pcrtrabitnr. Noii paruiii auteui pondcris a(blet oratioui tu;ie, si (puie doces potissiumm ex arcanis voluniiDibus baiirias: si vita d<»ctrinae respoiiderit: si doceudi otliciuiu nulia i:,lüriae. nulia (piaestiis suspieioiie vitietur. Vini atcpie ivi^^;z\y.y addet, si quaeeniKpie dotes aiiiaiis ex aiiinui: si ad diceudurn nun a conipotatioiic au( iiropIiaiKi collocpiio, sed al» altissinia prccatioue te contuleris, ut ad inllainiiiandos ali(»i'uui aiiiiiKts ii)se ardeiis aeced;is. JSed iiac ego bace uiiuis luuita ad te, a (pio luagis eraiii ipse doeendus. Hene valc, Uli lona. Aiduncrftiae Calen. luniis. Anno m. J). xix.

A = Farrago iiova, Hasilcac ex (tttic. FrokMiii. M. Oclöbri 151".». l>l.ko''- !•'. B = Epistolac Kra>-uii ad (livcTt^us. Basilcao 1521. Prid. (,'al. !S(>i>toi)ibiis. j). 27:W. C = l»cs. lüaMu. Kpp. Opus. Hasiieac ITi^S. ]>. 2;>o- 2-'i5. l) = Kpistolaniiii Kiasmi libri XXXI. Loiidiiii 1G42. lilj. V. cp. 27. Sp. ;>:iU— .wuS. Wir geben den Text nach B.

25. .I(»ias an Mebdiior v. Aachen. 1510. .luiii '2\.

Kr/.iililt Vfiii Kiiiiri- \\;illt';iliil /,ii Kl■a■^lllll^ uiiii (k'U \"<iiiiirK'iini.i;i')i lni dor lüllirtvi- riiivorsitiit.

S. d. llUid nie male babet, eliarissimc Mehliioi-. (\\uh\ tum me fpiaesieris, eum non eras iuveiiturus. Ktiuam illa ad Kr/i/ion/tKH/ \)\o- leetio e.sset in bunc dilata diem, aut tu in ista mea tl)elieissima pere- grinatione fuisscs nicciim, iilud euim te omniuni Kidsuiicdniiti lenmi, sive vitam i)ubli»-am sive inteiioivm et domestii-am spceles, duetuni reddidisset, b<>e etiam plane novum et Iteatum. Quid miraris, (piid ol)- slnpesecntil)us oeulis \\u^u\ manu longam erucem dueisV V\\\ eiim meo in Cbrist*» patre lütisum llo/cnx/anK,. quoties dietum tibi vis, tui, lui «•um Erasmo! Tbi? incjuis Aitfrrr/iiar. in 15ral)autia. in littore maris. Habcbam meeum literas bitinas juineipis eleetoris Fridcrkhi dueis [Saxoniae, (|uibus et resp.mdit J'Jiisn/usA lu-spdiisum reddidi in Comi- Uiis istis |irineii)um J-'rniin,/'onli<u. Quanti uttieium meum leeerit ille sludionun Meeoenas, malo te olim ex aliis eognoseerc. Xime autem rogo, ut «piud ad te iam sciibc» (b' Krasnin. silentio preuias, nani non

' J-ova.iii IUI Cal Iiiiiia-, 151".'. Kjip. iJaMl. l.VJl i>g. 27t!.

25. Jonas an .Mr-Icliinr v. Aaclicii. 'J."")

(lesunt, qiii negent opcrac preciimi luisse tantuni insuincrc acris et itineris proptcr tantilliiiu negocium. Cum taiiien ego ex coniposito aut (piasi id umini ageiis nou quacsierini J'.rastiiwn, sed thernias invisens iiu'iderini in illiini, in loco nbi aciuaruni est abunde satis. Sed (piid liaeios adiniraltundus? andi qiiod stupeas, quod reverenter legas, quod ut coelesto (piid adorcs etiani. Nosti aliqnaiido i;vninasiuni illud vetns lü/ili., in quo sopliistae u.sciuo adeo occnpant onniia, ut tota literaria icsp. ad pauculas (|uasdani et frigidas argutias dialeeticas eontracta videretur, ui)i praeter Sunnnularios, praeter exercieia et eoi>uIata i)aeue nihil legebatur bonüruni authorunr:' Abtüi ad ses(iuinienseni. In tan- tulo tempore novata sunt oninia. Longe aliani invenio seholani quam relicpii. Iva}>tini et seniel isublata est haee lerna et deleetis oetoviris 1 iani id unuin agitur, ut triuni linguaruni, verae philos(»phiae et ger- nianae theologiae Studium hie eonduetis professoribus instituatur. Tn» prandiis illis, quae ex gynniasio literario paenc Sardanapali ganeuni t'eeerant, abrogatis nune seniel tnntuni sub niagisterii iUuni triuniphuin praudiuni nnuni instruitur, ut t'nsius iiaee olini coram ex nie audies. l'nuni illud si iam egero, eredo tibi et mihi satisHet. Huius aeha- \ deniiae, <|Uac tarn nova eoejMt esse taeie, in ilia niea absentia cleetus \ sum reetor. Iluius rei. ut i[>si voeant; eontirmatio i)roxinia die i.uuac \ )>ost Corpo. C'hristi tiet Cogoi" eo die (((uantumvis i)randia interei- derint et ar.Ti(|uata siut) mensani ponere lautieiis ret'ertam, X reor eon- vivis vel XX torsan. Kugo si possis, t'erinae alicjuid vel pisccs i)rae- senti baiulo mittas. N()lo senatus auro nie donet, queniadmodum aliao (piaedam civitates tali oecasione, suani rem putantcs simul agi, donarunt et ornarunt suos. Tu modo (piasi tua sponte, non ut a nie rogatus, lerinam vel tale ([uid tuo illo doetissimi oris artiticio eblan- diri (vide quo verljo utar) stude et abunde arbitrabor me inauratum. Vale. Kaptim A'rp/iordiac VI' Corp. \pi MDXIX.

Ich lial» kund gemacht l»ey Km.^}ii<', dy vnns ai»ud Carolmn regem lljspaiiiae /eu Noiiltuscu wol kau nue/, werden. ]Mira audies, (pio- iu<»d() me traetarit. Vnlk'r vniuersitet ist in hundert jaren ader dyvveil / sy gestanden, also nytt relbrmirt gcvvest.' '

Ori.uiii. in Wult'onli. Nuvoriiiu :'5'.) toi. "21.

' Icltcr dii« Ixdsi' lies Jonas /.n Erasnms vorul. Caiucrarius. a. a. 0. pag. '2o. Kpislolao Krasiin' Basil. 1021 pu. '27b. 002. töo. Hicilicr nntl niclil Ins Jalir \h'S\ uflutit ancli (ItT Briet das Hess an l)ra((t K|>p. t'auiiliarcs Kuhaiii [lau. iU. BöcUing, lliittoni opp. 11 r.5l ..st'x iam sunt hclKloniadf^s. Jones non rodit, tarn din lavat'/ <) tliormao, o litora, o njarc niaginim. qnod tantnm sna ainoenitatc innrae nohis lacitl- Kraust' Koltan Hess 1. 2Sl. :•()() Hg. Lolier die Kelormation dor Univoi-sililt vcryl. Kanip-scliultel 2.'')1 tlg Krause I o02 tlg.

2ii J. Der Erlmtcr IIuiiiaiii>L

2C. Jonas an Melcli. v. Aachen. 1511). Juli 11).

UcImt ciliu fi(l.ll'<)l«l<iuil;r fi.i<ks :iii M-lcliior.

S. d. (}eor</i((s Spi-ouiiis, ^[clrhlor ebarissime, extra noxiain est, et sane a])iid nie noviim erat, euin alias leni et haud (|iia(iuani inaligno ingenio iiatuin tale (juid doniini iniussu moliri contra amicos primae classis, deinde taiii odiose te in ins rajtere, qui fiieris seniper apud gravissinios (|UoS(|ue extra omnem tidei aleam positus. Öed audi, qui factum Sit, ut praeclara haec sclieda mitteretur. Nosti. dominum ((pian- tumvis sit senex) tot tanien annis, oetnaginta [so!] ni fallor, nondum didieisse, (juod quotidie in psalterio legimus, nempe ut eontemneret divicias. Constituit ergo procuratores hie ut vocant d. Ottoiiis et Bal- IxuhuiH, vel si mavis 15all)Uin Baecliuni , ut undique ex saccrdotiis per Tliuringiam venentur, aucupentur, corradant, cxcocjuant, modis oninibus cliciant [)ccunias mittanttiue co, ubi tu viruni iam vcrsari nosti. B<d- IkiaIihs ergo protinu.s et Xorfhusenses adortus pro stupore suo ncipie amieiciae necpie temporis neque loci ratioucm babuit et te quotpie in banc traxit turbam. Consulere potes ipse rei. Mitto iam conseusum procuratoruju, dni (Htonis et i)raeterea Gcorgü Sj)r. Iterrpie manu scripsit testimoniuni, at ogo volui, ut notarius IfoUa/d i)ropriani scbc- dulani seu manibuum niitterct, quo liberior esses lioc nictu. Aiebam cxcnq)Iuni ni<tiiitorium tuapte manu dcscriptum at<|ue c<i nomine (piic- quid adscrii)tum esset, suspectum t'ore. At notarius suum nescio (juid succinctuni svmlxduni addidit, plane iurans boc satis esse, uec rcfpiiri <iuic<|uani novuni. Vcllem ego, ([uantocvus posses, haue rem ealculi de saccrdotiis nuiturarcs, (in tacitam aurem id tibi insusurravero) plane (bdirarc incipit iUc. Ostcndit mibi (rcori/iiis !>j)r. in cpistohi (piadam iam recens scri|)ta nescio (juas miuas. Hei summa versatur in boc, ut ratio rcddatur, opinor, de jterceptis at c\\}e\ms yorUutsi. Mercurius apud Lucianuin b»(|nitiir ad Cliaronteni: '/sjyinotiJ.z\yy., -ocDy.sO, si 'W.£t, OTzönv. y.oi fjOz'O.v.: r,<)r, , orrtoc ';//•, y.iJUi; £pi!!^(oy.£v ti —cd zOt(ov ' i. c. rouq)utcmus, nauta, si \idctur, (luotcpiot mibi debcs iam, ut uon riirsus i'ontcndamus (|iiic(|nam de ipsis. Tale (piid et tibi rei est, ni male mcniini, cum iuiMsconsultorum S(•ae^ohl Iknn'nitio pairono nostn» (ibscrvancbi. lUnnpe UKiras, SLMnper iiocuit diff'cire paratis. Serviendum est muribus bis, (puts vir iMc alias satis traclabilis iion (piidcui scmper babuit, scd cum scncctiitc, iiiiu ipso, m iia bM|uar, soiitt acccpit. \ alc, Uli cbarissimc Mddiior, et d. Jlcniianuam meis verbis saluta. l'onsuli Thoiiiur,'- viro optinio, dicas (|uaes(», si )»ateris, oro flicas mibi aeer-

' Lucian, \z/.y:/.<j>. otoiÄoyo'. 1,1.

- burgcrmoistcr llciiiricli Thuinas (c. l5o:] 15 lo im Amlu).

27. Jonas an JmIi. Lan^^ 27

bissiniuin esse auinii dolorem, hoc, quiequid iara ei accidit calanutatis. Ita nie Christus aniet. vir ille dij^nissiimis est, cui oninia siiccedant ex senteiitia, sed haec est rernm hiiuuinaruni vicissitndo. Si quid ego posseni ei eonimodare, praesertiui hoc tempore duriusculo, prot'ecto facereni studio summo et oppido quam libens. Cur non cauonicum iiliiini J/eiiii'Jiuin mittit I'j-phonliant':' quin ipsc vcl ad tenipus mutat ai-rem? Expecto te, uhi veneris, varia ex nie audies. Iteruni vale. \iiii Calend. Aug. Mdxix.

Sororiuui sahita d. Laurentiam. lodovns loui'n Xort/iti.

tuus.

Origin. in Wolfcub. Novoniin oSi» l'ol. 2:'».

2i'. Jonas an .loh. Lang. 1519. hili ll>.

Klii^t, tlass Mutian iiiclit iiiulir luTvoitriK : üIkt K»-k> Aii>.'rilVtj aiil' Kriisiiiii^.

S. Nisi iudicio prorsus sum nullo, nisi ne(|ue vcna mihi ulla est iic(|ue communis sensus, sane Mutuuius dignissimus est, euius dotes })aulo notiores sint orbi, cuius latebrae tandem in theatrum (pioddam ae chirissimani lucem vcrtautur. lacet in suo antro ibi pcrjietuo dis- {»liccns sibi, neseiens ipsc, (|uam sit magnus, ([Uo ' magis incipit posse hoc, ut piosit multis, co minus incipit vclle. Quod(iuc magis dolendum est, ipsc sibi (h)mi cont'iniiat et pei'suadct iias opiniones non un(|uam cdcndum ossc (juicciuam. subindc induccns sc ipsuiii hoc verbo: hie minus aheneus esto. Quis non credat Fabio- ingeuia solitudine hac niinia i)huie situni ducereV Quis' non daninct plane genus hoc vitae abstrusum et oculos hominum fugiensV Verum de bis coram plura. MathiHüs novit, (piid sc deceat. Velles tu protinus rependerc«^ vicem, ctiamsi ego parum ex tide rcstituerem eidstohis? Condonarc dccet n«»xiam, non ulcisci magistros nostros, non maledictum pro maledicto, sed e regioue lienedicentes, ait 6 IlaO'Aoc. Male nie habet, in(|uis, EoÄum ilhim eo jiroccssisse impudcntiae, inu» t'uroris et insaniae, ut nee. syco|>hantiis suis in insectando üb) sine controversia clarissinii Hraanii nomine temperet ? Me vero, nii Lamje. ista /scr// non modestia, ut ipse suac ebucci nator est huujjs , sed Stupor lethaigus et rabies ctiam mire. accendit et inflammat totuin(|ue bile elfervescere lacit, adeo ut, nisi me alio Christi decreta vocaient, essem vel ejiistolio misso dcchiraturus Kcc'mni ex impudentia, pcrtinacia, simulatione confiatum esse moiistrum ad oi)pugnanda, ([uaecunciue iam in literis emergcrent vcl renasccrontur (»ptiiiia. Itinam tam diligcnter expenderel illud

' Kr.: (|uu(inc.

- •^iiintilian.

'^ Kr.: rospoiiderc.

28 T. Der Erfurter Humanist.

Pythagoreuni -po: tov r'Aiov TöTpzy.yivov y.r, axasiv,' (|uaiii fortiter con- Iciiniit (iiiiciiiiid est Dcmosthenicuni. Non dubitareni (luiu Eraanium esset iidorituius etiani. Dens hone, quid conatur l)ellus doctureulus! Lrusmus vel uno triemiio ecdesiani Christi at(|ue adeo orbem novavit et nuuc scilicet |)roi)ter eopulata Eccii et öiunniularios subito silebunt onniia. linguae cessabunt, renasceiis crucis gloria evacuabitur, Erasniica et evanji;eliea scientia destruetur. liatiocinetur suavis homo et, si diis placet, theologus Tplc yiYWTo:, inferat, colligat, venetnr, concludat oninia, (|uaepontitex aj;-it, quadrare evangelio, syllogiset deni()ue onuiia, quae Itonidc fiunt, iniitanda esse. Mihi neque, Deo propicio, bouo cui- (piam liaud persuadebit unquani, ut Scholasticorum praesidio juiij>at, tütani iani ii'ow/a/wnon divaricarc 'ab evangelio, non in tenebris anibulare. Sed de his satis.'-' Vale, nii praeccptor charissime. Ah, nos laics iibros, quaiiuni iam niisisti indiceni, in priniis illis aunis habere opor- tuit. (iratias ago, (piod satisfe(*eris officio. 8i Mo.sdfaitKs advmorit, signilica, advolabo protiuus. herum vale. 14. Cal. Augusti m]>xix. Obtestor te per amicitiam nostrani, advigila apiid decauum aitiimu apud Nestoreni christianuni IJsuKjiini, ut novatio gyninasii procedat. iScribani in brcvi ad lYnujnni et decauum. lodocus loim:^ Soith. tuus.

Rovcrcmli) patri d. Imiinii Lukiiii. thcoloj^o ^'lucrc t-t latinc 'loctissiinu. piaci-ejjtuii vciieraiido"^ suo.

Abschrift in Cod. Gotlian. A. 3t)9. toi. 202''. AlKlriiek in Kraut^c. Epistolac aliijuot Holcctac. Servcstac 188o pau. 21 flg. Das Stiiok von Nisi jiuliciu an bis iiieiiiit volle auch bei Prcssel. Jonas S. 127 mit mehreren L'ngenanigkeiten.

2.S. Jonas an Mosellan u. Lang. J51U. c. I.August.

•louas MiisM-rt seinen Unwillen über .loli. Eek.

S. Quid audio, doctissime Langet aiiint adesse i'Äv/?<yy/-* illuiii, (pii jnaeter Chrysopassos, Uniones et Chrysolitas et (si diis plaeet) auri inontes nihil scribit nee lo(]uitur. Taxat Plinius ambitiosos illoruni

Dit»f,'en. Laert.. VlJI.l. 17. -o : rjXiov tcToa;/[j.:vov u/, örj-r/cV/. Im Codex steht XaXctc.

^ leiier den Streit Ecks mit Erasmus. der an dessen .Vnnotationcs in Nov. Test, anknüpfte. ver^I. Wiedemann. Juh. Eck. Kegensbur^ 1865 S. ;V24 flg. Es ist beachtcns- vverth, dass noch jetzt in den 'l'agon der Loipziaer i)isi)ntatioii Eck für die Erfurter nur als Feind d'S Erasnuis. nicht als (iegiier Luthers in Hotraclit kommt.

^ Krause: re\erend<i.

•• Urbanus Joanni hraconi: .,I:'trins o-.aoooSo: Ertbrdia«^ iam degit. Miruiu (|uam Iota Acadcmia certatim in cum munera conferat. 'riieologistae.liegulei. Öophistae. .Medici: nemo non lio<' cvm umiikii cdelitus demlssiim adorat. Adest et ^^0S(^lhllnls, homo eloijueutissimii> et duci issimus: bunc nemo aliipui dignatin* mnneie. Ita tit, nesciu «juo (prob duhn) malo gc-nio, uL |)rubitas, eruditio, mode.stia passim iiegligatur

28. Jonas ai) Moäellan und Lang. 29

titiilo.s, qualeni Krrius libio de praedcstinationc „Chrysopassum** appellans piaefixit. Mo'jtxi, iii(|uit, -rvf^s/tTÄi, -ivy.x.ii^iov , /copoiv, Azpy.c av.aAl>£iac, iiisciiptiones , pr()j)tei" <iuas vadinionium deseri possit. Sed quid ille graecoium aatlioiuui exceiptor Plinius ad Eccmni^ qiii graeca oninia nihil essescniel fortiter ])roiuineiavity Oli nie dis- putatoreni esse oportnit: iani illuni provocareni ! qni vel orbem suis argutiis .sedibus movere eonatur. Sed quid, si cum vobis giammaticis, Erastnicis, graecatisi theologis congressus fueritV T()llet, reor, locum et geutem, ut jam nihil lestet, nisi ut dicatis:

Danlaiiii fiiimiis Trocs. rnit Ilinm et insfens (iloria Dardaniduni, l'enis oiniiia Iiii'itor Inffhtuf 'J'ranstnlit, incensa Ecaimift doiiiiiiafur in nrbo.

Et illud quoque de Erp/curdiensi gvmnasio

Et cainpos, ubi Troja fuit Sed ineptiarum satis. 'J'e, doctissime Mosellane, hospes et mi charum Caput, Christus Jesus, ille animorum etiam plaste.s et talium ])lastes, qualem Eiasnms nactus est, et qualis tibi obtigit, ut socrum Petri- subito precor confirmet. Hene vale. A prandio tertia hora ero vobiscum. lodocus lonas.

Petro tVoKf/luiKi, lohmnii Liiinio. viris iin(lccuiii|no iluctissiinis, amieis voiieriindis suis

Abschrift in Cod. Gotli. A. 399 Bl. 205. Gedruckt l)ei K. und W. Kraftt, Briete und r)0( umcnte aus der Reformationszeit. Elberfeld {1K70) S. 117. HX; mit nicbroren Fehlern.

20. .Tonas au Johann Lang. 1519.

'rnistl)ri''r iui den erkraiikten Fronnd.

S. Quamvis mihi, mi suavisssime praeceptor, sit persuasissimum, te iam olim philosophiae praeceptis, si non cthnicae illius, rcctechristianae suavi.s.simis et coelestibus jjuradoxis itu solidasse animum, nt solus tibi

etiam ab iis, ([ui dwti et Itoni haben gestiunt. Temeritas, arrogantia, insolentia in precio sunt. Sed quid niirum? Seniiwr optima paucissimis plaouerunt. Vale. Erfordiae. M.D.XIX." Eob. Hessi Epp. farail. Marb. 154" p. 29. Ferner vergl.Camerarius, a. a. 0. pag. 24. (Mosellaiuis Erasrao über Eck Lipsiae 6. Jan. 1519: c. tdjv iöoo-

To'j; iMaoü; ü-spoGovjöv. Epp. Erasmi Basil. 1521 pag. 280.) Vom 22. Juni 25. .Tuli war Eck iu Leip/ig zur i>isputatifin. 26. Juli in Annaberg, 4. August in \iirnl>erg. (Scheurrs Brieflmch 11,112.) In die Zwischenzeit tallt sein Besuch in Erfurt, l'elt.-r diesen s. Kanipschulte II.2;V Manlius, loc. comni. collectanea Basil. 155" II. p. 19:*. Schelborn amoen. litt. V, ;1.55. /eitschrit't f. bist. Theol 187:^. S. 425.

' C»k1: pera. Mosollau .scheint doinnach am Fiel«;r erkrankt gewesi'u zu sein. vergl. Marc. 1.".0.

-' »idor graeculis?

30 I. Der Erfurter Humanist.

pro sexceutis -y.pr.vopoic esse possis, planeqne in Stoica illa, inio Paulina virtutuni stes arcc, ut ctianisi tVactus illabatur orbis, inipavidnni obru- tnrae sint ruinae: tanicn otticii niei esse existiiuavi, salteni i)er epi- stolam declarare, nie tui band qua(|uani esse immenioreni. Quid hie tibi viro graece et latine (b)ctissinio calaniitates bumanae vitae enu- nieiem;' quid adag-ia illa: bonio bulhi est, vita nostra fumus est, unibrae somniuni, recitemV quid de viris iustis semper in corpore morboruni portentis afHictis ex scripturis exenipla depronianiV de coecitate Isaac, in quo voeabatur Abrabae, suninio patriarcbae, senien ilhid, (piod est Christus, de caligatione oculorum lacob, de pustulis et mentagra lliob, viri I)ei testinionio incorruptissinii, de ulceribus nullo fotis olco, sed eauunj lingua detersis evangelici; Lazari? Nosti haec oninia, Icgisti omnia, nieniinisti omniuni. Quid etiam voces tibi illas ardentissimas, alterani Ezeehiae regis, alteram illius, quem nosti, conimeniorem : ' „Do- rn ine, si sie vivitur, si ex niorbis corporis sanitas auiniae, si sie vere vivitur, ecce in pace, ecce in incoluniitate corporis amaritudo niea aniarissinih. Ingrediatur putredo in ossibus nieis et subter nie re- quieseain in die tribulationis et ascendavn ad populuni accinctuni nostruiii''V Forsan et tu tale quid pro fervore tuo ad Christum ex- elamasti. Solum illnd adinonuero, ut valetudinem illam tuam-, quae nostrae opes sunt, studiosissime eures. Thesaurum nobis i)ortas in vase Hctili, nobis hunc circumt'ers in vitreo seriniolo corporis tui, nempe animuni ad (piaefiue ])ulclierrima et omnia summa natum. Vide ne vas ilbid tua culpa ad saxum ali(piod niniii moeroris allidatur. V:ile, ini praeccjitor. Mitto ein iiliisch, rogo cxiguuni muniis boni considns. M. I). XIX. lodocus Lmas tuus.

Clarissinu) tlieologo Lkiviii haniin Aufjiistiiiiaiiri, nmicn et jirao- (.•optdi-i venorandt» siio.

Al>schrift in C(k1. (iotli. A. ;'.(•<». fl. 20n.

:)0. Jonas an Job. Lang'. I ."> I <).

Acliiiliclicii Inhalts wio ilcr vorl^io Tiripf. Hi^iiclil iil>or soino rdri-ilivillo im fJrjcM'liisclicii.

S. Qui fit, mi pracce|)tor, ut (juos niaximi rolert valere, ncm))e universae rei literariae et bonis oninibus profuturos, bi nt |»ieruiii(iue (•(»rpoiT sint atfecto, contra qui v.vits vsiv y.r.Ts y??'-;-';-'-^'^'^- norunt, pcrbelb-

' Jt;s. ;'i8. 17. - Vgl. Knhaii. ll('.s.s. an .T<ili. Lan^- (151!!): ..Tuam valetudinem, ini prae- reptor ilolcd sn|)rai|naiii Im i'ossiscrederc. l'tinain esset ipn'd in nie anxilii, iioii mavarer piop(<;r te vel llomain inviscre. Sed sjjera beiie. Convalehis, non viiuet (e iste iniirliiis. Da (amen op(>ram. nt valeas, et serva te iiohis. ali(i(|ni mauis etiam imnc ]ieriuni-i. . . I'ridie ./o//</,s (|U()(|ne decnl>ni( et incidit venam. .Xus altnlimns snialinm. Ihnen cl JJrsmis.-- Ivili. Hcssi Kpji. tani. jiau 70.

20. .Tdiias an .loliaiinoh. I.aiiu. ?>\

valeant, viribus abnndent, siicciilenti piiigiiiculi sint et plane bis ineo- lumesV Erasmns nieus, qiii mihi iiiiniruin iit ehiistiaiii orbis princeps inultus in ore est, utinani iani calculo et iebribus non laboret, o Deuni ininiortalem! salteiu vivat, dum interini Tdderus^ aliquis aut id ^enns l)oreus in textrinis inter mulierum greges, inter Martini lepide recitatam t'abulani placentas vorat. Tu jam diseipulnruni greges traberes, nisi lecto aegrotus altixus vacares. Dum illos studiorum meoruni campos velnti procul stans intueor, nibil tam asperum, nibil tarn salebrosum et praeruptum video, (|uam ilhid itcr graecarum literarum: ibi sudandum mibi esse cognoseo, ibi cessaudum, ibi retro eundum, il)i j)aene dixeram desperandum, ibi subinde redeunihim ad semitam. Edisco carmina, orationes ilbis ])ermunnuro -apDivo'j >fapia;, sed nescio (|U()- modo coniugationes illae t'aciant/- ut queramur nos parum ingenii habere. Omnibus tandem tentatis ad exercitium^ tandem, cuius nemo ignorat miram et ingentem vim esse, confugi ad formulam t-j-tw; ut nosti, quotidie uuum verbuni infiectere volui, sed aliquando parvo pedi magnum vohunus calceum eircumdare. Certum est, apud Latinos maiorcm verborum nunierum sine negocio et remotis iilis observatiun- eulis eoniugari; rogo signitices idenine sit apud Graecos. Quod si ita luerit, industriam imitabimur Ai)elleam quotidie lineain, sed non semper äva(^'jo;;ivr,v. Vale et, si nie amas, mitte epistolam. M. J). xix.

lodociis lonas tuus.

Cliirissiino \ini luliiiiini l.inniit Aiivplliuio' [(raccojitoi-i iiiiipc eliaro siio.

Al)S('hrift in ('od. Gotli. A. iiOO. Til. 20:V'. Vun Dun» illns an l>is circ iimdare l)oi Press«;). Jonas S. 127 mit don sinnlosesten P^ehlern.

\\\. Jonas an Draco. ' 1511).

l'chor ilio Ver,--ilii<'il<iLlii'it ites Stili>s und der IJcindiiiiiinif unter d(>n Froundi'ii.

Imjtatus sum te in capite cjjistolii. ut signiticarem adcn nie barum excusationum inopcin non esse, ut verba etiam non desinttuissimillima. Mibi tecum njaxime convenit, eloquentiam exercitio creseere Nee abnuo magnopere, te Sterilitäten! in oratione et acutius perspicere et ibrtius asj)ernari. Durum iliud orationis geuus et ego vehementer aversor. Sed ipse tamen vel non sentiens (ut tit) praet'racte et dioo et scribo. Te, (pii iam robur in st\ lo lecisti, et corpus hoc el<>((uentiae, costis et nervis c Cicerone dcsuinptis, contexuisti. non pnngo. Xec

' Der Ai)la^slli^ndler Tetzel.

- ('od. faciunt.

•' Cod. e.Ken-itnni. I>i)s eine landeni im Text wird wold /n (ü'/en sein.

■* d.h. Angnslinor (^nadi Anndins Aninistinns )

T. Der Ert'iutcr llinuaiiist.

poiro tain i)oi'tentosa hibdio iiliilaiitia, nt ipse macer et aridiis in alieno opere, cuius ego ne uiiilnam asscjjiii jiossuni, succuni desiderem. Ad haue (inquam) superstitionciu verba trutinandi et niiirniura liaec taei- taruiu cogitatiomini rodendi, te, qui susiieetac luiius facilitatis seo]julos enavigasti et periculuiu evasisti, non allij^o. Caedant plntenm. sca- hant Caput, qui auctoribus tot nou lectis, f|ui virtutibus etiain eoruni non perspectis tarnen ad scribenduui accingnntnr. Qui enidam iectioneui et nulla moUitani iteratione traduut iuiitatioiii. Tu tuo indulge Huniiui, gaude inveutit*, adplaude elocutioni, nii babeto sii.spectum , uenipe tu extra haue aleam es, res tuae sunt in vado. Ke tu vero putes baec nie nou ex aniuio sribere, etiani in uobis, (|uil)us longc su})ellex est inferior, Mutianus ille tiniorem bunc abesse voluit, soiuni desiderans exercitiuni. De ingeniorum differentia, quae res suini fso! | possit canipuni, iam ad te nihil. Paulus de resurrectionis gloria lo(iueus, ut Stella (in- quit) ditlert a Stella claritate, sie resurrectio niortuoruni: alia solis claritas, alia lunae. Quod uos alio mutemus elogio. Sicut astrum distat ab astro claritate, sie diflferentia ingeniorum: alia claritas ErasniL alia Mufioni, alia tua. Etenim Ingenium hoc tuuni nunciuam tarn insipidum dedit specimen, ut ab eo ordine sit separandum. Nee dixeris te loquacem, etiamsi color hie, haec saliva orationi tuae perpetuo maneat. Spuniosa enim non est aut cruda, sed digesta et suavis, Ciceronianum ([uid resipiens. Porro quod scripserim ego non infimi subsellii nixus auctoribus et elo(|uentiae sua esse crepundia, suas eunas, quibus vitia contraherc possit in onmeni duratura vitam, id candide (si pateris) interi)retabor. An tu parvam me curani adhibere censes, ne verbum mihi paulo fami- liarius Ilarfltolo et (ut ingcnue tatear) (lotliicumi inter scribenduui excidatV Quamobrem igitur cogitatitmcm agitas hoc murmure? quare inquam tute eligas voculas , latiniores, qui J\omanam puritatem nuUo unquam Harbaro aut Halbo (dico Bartholo aut liaUlo) contaminastiy Nosti illud: si lerct flatus, dauda ventis vela, dummodo nos indulgentia illa non fallat. Omnia etenim nostra dum nascuntur, arrident, alioqui nee scriberentur fortasse. Tam caute (Fabius in(piit) nos remul- culare ojxirtet, (pii facile possumus in sco])nlos impingere. Tu vero navigaudi pcritior festina plenis velis ad elo(|ueiitiae portum. Vale. Krj)]i<trdi<ic. \b\\).

llclii Eoliaiii Ilossi et ainiconmi ipsins Kpisfulariiin fainilianini Liltri XII.

MarpiirKi' I")J:>. f"lio. jia^f. :'.:'.. :'.4. V'm Sfiirk daraus lici 'IVnl/fl Sii|tj>l. liist. (io- thaiiac 1 '' patr. •>">•

' (1. b. dviilscli.

32. Jonas au Mi'ldiinr v. Aadioii. 3:*,

:V2. .loiias an Melcliior v. Aachen. 1519. Dec. 2.

Fiinlfit ihn aur. an si-inrin Tlicilc clrr Stmlt Nuidliiiiison zu lito-arisclier Be- riilnntliiii zu vi'rlicit'cn.

S. Expende, quaeso te, scintilhilas in literis pueri,i quibus sese piodit vis haiid(|uaqiiani langiiida hiiius NorfJmsiani ingenii. Cur enim al) nrhe non didiic;ini hannn opum nomenV Cum Hieronymiis cinn talil)n.s aniniis nee uilios iTi;ia.s nee repia ipsa nee niaria nee niontes divitiarnni cont'crenda putct. Quis non vciienienter stiipet vel ipsuni floferoilintiioii, alias non ita insij:,nitcr clari ()))pi(li vocabiiluni, ob unius lioiuuncionis stihnn unicmu (|uideni sed tanien per orbcni tenariun junge lateque regnantemV inter t(»t urbes et ])atrias nua Norlniherga, ut ecteris minus barbara, liuiioreni eonsuevit habere vernaculis et donii snae iiatis ingeniis. rtcd (|ui(l prohibet, (pionilnus et tu tale (piid doceas i)atriani nostrani, iain oiini IMoIhnsia et (roduriu ceterisque urbibus ))his(|uani l)arbaris eiviliorcni atipie a(U'0 doeendi eupidamV \ ale tbeliciter et hane brevem epistohuii i)Uta longani esse. VI' post Andreae Mdxix. lodo. foHns.

Clariss. viril d. J\ff'Jch{nrf Ai/iiai. ua. »'te. aniicn in i>i>tiniis ninxiniii >.

Orijf. in WultiMil». Xovoriini 45!t. toi. 22.

88. Jonas an Melchior v. Aachen. V-

Lolit ilon Freund wegen seines <iuten Brii-tstilcs, Tonlert ihn auf wfitei- zu stre- licn und sein Amt als Stadtsehreibor nur als die Vurstute zu höhoroni Wirki-n anzusehen. Er darf" seine Talente iiieht niiissijr verderlten lassen.

lodocus lonas Melchori suo »S. D. Legi epistolam tuam ad pnerinn lodocnm , sane elegantem et allii- sionibiisfoelieii^s.ubiquerespersam, (piavcl sola apparere posset, verisssima esse (|nae superioribus literis ad t3 scripsi, nenipe ingenio te esse bea- tissimo, cui praeter solum exercicium et lectionem nihil desit ad asse- qiiendiini, (|uie(|uid in literis ubicun<|ne sinnmuin est aut maximuni. N'irtutis iudiciinn est et iam radicatae ehxiuentiae argumentum panderc posse, (|uae natura contracta sunt, exaggerare jiarva, varietaten« simili- bus, vohiptatem expositis et protritis dare, dicere bene multa de paueis. Et tarnen nescio, de euius turris capitelln contra iniuriam volucrum echinato amieae nuisae <|uain disseris eopiose, quam ludis varie, (|uam lingis amoene. Ximirum hoc est gcnerosum illud speeimen foelicium iiigeniorum ita e euliee elei)hantum dicendo taeere. At contra stuporis ecrtissinuim argumentum ne summa (piidem utpote Demosthenis aut

' Vergl. Brief No. 21. - Der Briet stliliesst sicli im Inhalt so cw^ an den voranstellenden Briet an, das« er in dieselhe Zeit /n uclidn'n scheint. Wahr- sclieinlirli ('onvei*sionis l'anli 125. Jan.j 1.V20. v<(l. S. :'>5.

(;.H.ii gu i;.i.x\ii. iJiu.fw..i.J..i i. ;}

34 1. Der Erfurlei- liumaiüst.

M. Tullii in^eiiinm vel niediocrihus verbis laiulare posse. I nunc et literis reniitte nunciuni et a l)eo tbisan Iinic saeciilo aiit salteni patriae nostrae creatus tlespera, qiii vel ex teni[)ore scribis cpistolia, (jualia nee Erasmi discipuli -pwToi (V) dedignentur pro suis aguoscere. Quem velis nolis, licet in ipsani barbariei otficinam te abdas, licet furcillis praecii)ites eiicias, latinae literae atque ipsae Konianae charitcs mordicus inhaerentes seciuuntur, Quae enim eloquentiae vena, cjuis torrens non ea remissione, qua tu hactenus vulgaribus epistoliis scribendis o])erani dedisti, non aresceretV quis vigor ingenii non deperiretV Nisi tu n natura atque ab ipso adeo Cbristo ad hoc proprie factus esses, ut ali- quando patriani nostram ingenii tui fructibus illustrares. Adduci non possum ut credam, i)atrem meum seniorem illum louam eo te aninio ad obeunda scribae munia ascivisse, (juod voluerit te perpetuo in hoc l)istrinum detrusiim illiteratas illas literas per onnieni vitani pingere. Profecto si is fnit Jonas, qui fertur fuisse, si sensum connnuneni, si Judicium homine dignum habuit, gustum potius capere voluit ingenii tui et tali prooemio cursum virtutis tuae ordiri. Prol)o et vehementer lando, (|Uod dicis puerum Deo providente nobis commendatum, diabolum mire contra niti. Atqui memineris et tu, dotes has tam egregias, tani anq)las animi divicias et hoc, quod Paulus, nullo alio [vocabulo immen- sam preciositatem expriinere potens, thesaurum nominat, in te tan(|ua)u vase tictili seu potius tornatili, patriae nostrae a Deo donatum a te ei, si prodegeris, reposcendum. Succurrat et ibi diabolum non omnino in somno l'uisse. An non olim inter compotores salibus blandos ebrietate tibi insidiatus est? an non hoc crapulae barathro multas lioras, (piae literis impendi ])oterant, ipsum florem aetatis tuae absorpsitV Quid et sacerdotium illud tuum quocunque pergeres te secuturum liquisti? 8i augurari licet, interrujjtio fnit studiorum tiiorum necjue ex Christo ne(|ue ex spiritu eins 'procedens. At Dens vertit in bonum Nisi epistola scribenda esset, non volumen, de Providentia hac Dei gestiret animus scribere, et meum quasi campum nactus essem. Dispeream enim, si non hodierna die apertissime cognoscitur Dens rebus moderari mortaliuin. Ipse peccator et vermiculus ausim me profiteri expertum, a (|U0 verbo facessat im})ia arrogantia, (|uam suaviter Dens omnia disponat, quam callide etiam diabolus moras innectat bonarum mentium pio proi)osito. Tu nunc, cuiiis adolescentiam Dominus custodivit, iam appone manum ad aratrum, nee respice retro, memor esto uxoris Loth. Si nihil te movere potest, si haec verborum meorum - ex animo onmia l(u|ii(»r incendia adhuc t'rigent, fhlgura te cvangeiii terreant. \iciU\v rationcm viliicationis tnac, non uti(|ne de domesticis gallinulis, sed (httibns ;niiiiii. An f'nistra putas incnh*at et snbinde

•'>'>. Jonas an Molcliior v. Aarlien. 5)5

ingeminat ecelesia: Domiue, (|uinque talenta tratlidisti mihi, ecce alia (|iiiü(|ue sui)erlucratns siim etcV l't totus iusaniat mimdus, iit summus pontilex deseiat cvaii^cliuiii, vertantur elenieiita, desciscaiit archangeli, verba haec durabniit: l'nus ajiex non transibit. 0 non te seducant blandae interpretationes adulteiantiiiin verbuin Dei. Quis rubor, quae ignoininia piitas erit, servum ab illo domino non inveniri fideleni, coran« illo principe obniutescere! Paulus, qui hodie Christi voce prostratus postea in tertio coclo evangelium didicit, Spiritnni in(piit nolite extin- i;nere, pro])hetiani nolite spernere. Nolo vera haec putes, (piae sc. verissinia, nolo mihi credas, noh» mihi aurcm praebeas, nisi ipsae tuae (luotidianae cogitationes te hortentur, nisi ipsa tua conscientia vehementer urgens subinde te stimulet, nisi ipsa domina ratio cum hoc aftectuum populo hoc momento in tc .strennuc decertat. Cur autem ego te hortor, cuius forsan nomini, si modo alicpiod est, olim erumpens trabem oflundes? Nimirum ideo (piod libentissime vincor, et superari mc i)osse in patria, quod arrogantius torsan dixero, a te solo video, cupiens ilium videre diera, quo Norfhnsa illud habeat a Melchiore, quod Tioterdam ab Erasmo. \'ale.

Wolt ir mir auch mit einem lehen hellten von viij oder x Hören, wun ich ein trey präbenden hir zubekomen wüst, euch vft" trewen vnd glauben wider mit einem der gleich oder besser zuvorsorgen. Schreibt mir wider, es wil mir sonst ein |an|der guth freund ein lehn dor czu auch resignirn. Ists muglich ut pure tran<iuiller, wir wollen lehn vnd bekant gross hern gnug haben.

Orif?. in Wolfenl». Novornm 85!>. föl. :is.

:U. Eoban Hesse's Rede auf das Rectorat des Jonas. i 1519.

11. Eobani Hess! in praclectionem christiani militis praefatiuücula.

Qui a praefationibus res ordiuntur. commilitonesoptimi, non eodem iTKido omnes vel peccant vel sunt extra vicium, cum permultum inter- sit, qua de re dicturus et quibus instructus argumentis ascendas in cathedram. Quodsi ego naturae niagisacnif»runi n)eorum rationem fuissem habiturus, nihil erat, quod in institutuni professionis meae laborem longam fabulam exs})ectaretis, nisi pcrmulta nunc esse cognovissem, (|uae ut a natura quidem invitum abstrahunt, ita honestis rationibus faciunt, ut in haec gymnasniata descendisse non pudcat, sie ut etiam libido sit pauca (piaedain, sive intra sive extra ehorum saltare contin- gat, ineptc cavillantium more vobiscum argutari , cum alioqui ipsos

' Wir tlicilen diesi" fin- Jcmas wie für die (Joschichtc (Ut KH'urter UiiivciNitilt wiclitigj' lii'dc liii>r niif. ila sio li'i Kaniiisrinilti' niibcriuksiclitii'l i;<'l'li<'lton isf.

I. Der Erfüllter Humanist.

vos festes appellü noii in fiicatis dictioiiibus aut imitilium piooeraioium anibagibus, sed in ipso (|U{)d aii'ebaiu opere quod poissini solitus sim ostendere. Haepefpie et ai)ud vos testatus suni nou aecedeie nie illoruni sententiae, qui nisi speciosis quibusdam (iit ipsis quidem videtiir) saepe tanien infoeliciter comportatis declaniationibus in o]ins aliqiiod Is-to- AOYr,'y.aTi-/.ov tiierint praefati , nihil actum et velnt ausi)icia neglexisse putant, aucupantes nihilominns plus existiniationis ac gloriae ex nmbra (si diis placeti quam ipso corpore, ac satius etiam habent praeclara omnia ac velut Ta yp'->^v. xy.payysAaaTa i)romittcre, (juam (juicrpiani talium vel medioeriter praestare: qui perinde mihi facerc videntur ac illi quidani circumforanei praestifi,'iatores, qui ita dolosis (juibusdam captionibus illudunt spectantium oculis, ut plane portenta quaedam, quae nemo possit imitari, facere videant[ur|, Habent et tale quiddam palestritae j^ladiatorcs, non onines (juidem illi, sed eorum bona pars, qui, ut fit, in arcnam descendentes in progymnasmatis quidem istis mire gestiunt spectatoribusque sie impense placent, meros Achilles, meros Hectores dixeris, ubi vero ad iustam pugnam sit ventum, tum videas trepidare, subterfugere, cedere muliebriter, vix teuere arma, siii prorsus iani oblivisci: tales mihi videntur eorum niulti, qui non unnm aut alterum o])isth()graphum, sed integTos])lerum(iue commen- tarios ac centones utcunque consutos in praet'ationibus absumunt, ii)sius rei quic(|uam tantum abest ut praestare queant, ut a nullo absint lon- gius. De bis loquor, qui nostrae sunt tarinae et quales permultos ferunt haec tempora. Quis enim non videat, quam gloriose quamque foeliciter multi veterum in [)rooemiis sicut et neotherici quidam in praelectionibus summa cum laude sint versati, dum alius in rem propositam occinit, alius in fabulam aliquam evagatur, hie inter septa lascivit, ille velut extra oleas (piadam aberrandi voluptate ductus praescrijjtos terniinos egreditur. Vidistis opinor Angehim Tolitiannni ad rem ipsani, ut omnia doctissime, ita etiam api)0site dicentem, interspergere tarnen larvas et lamias cum exem|)tilibus oculis et id genus monstra, ('odnim iJrceum amabiliter et iucunde lascivientem in sermonibus, Be)-oaldum VliUippuiii plane Prothea (piendam exprimentem, Tludolplmm Agrkolam non in prael'ationibus modo, sed et multis aliis in locis festivum ac plus quam gernianuni rapy/fpaGT/iv agere. Multos taceo, ut ne (piid dicani interini de magno illo Timsmo. Cuius nos darissimum ac jjlanc divinum opus „christiani militis Enchiridion" in hunc annum ((piod deus opt. max. ac reliquus omnis coelitum populus mihi(|uc et vobis fortunarc velitM cnarranduiu assumpsimus, rem ut antca (lUocpu' iidstri

' 'IV'Xt: Vfliit. Zur Siiclic vcrul. IviaiiM- I, ;'.ir. t.

•M. Kol)aii llosc's Kcdc auf das Ucttorat des Jonas. 37

Aibnni Fiddensia diligcntici ac pietate pulcherriine teiitatam tbclicissi- iiic(iue al)s()lntani, ita onmium votis, ut eadeiii iteruiii ac (k'iiR'Ci)s saepc itcretur, expetendain. Quid eniiu optabilius, quid iiiai^i.s i)ukhiuni vcstrae iinprimis aetati possit coDtiugere, quam cum i)ietate cliristiana simul eruditioncm imbihcrc et indc liiiguae sermoiiisque })uritatem cou- se(iui, uiide simul aecedit et tociicitas et summa vitae perfcctio? Quae duo (pietatem dico sermonis puiitati couiunctam) nescio an aliquis lioc tcnqxjrc jjraestare possit Erasino vel citius vel certius, cum in omnibus aliis divini sui iiigenii moiiumentis, tum praecipue hoc christiano milite bis armis longa invictissimo, sie fidcliter instrueto, nullis bostium copiis cxpugnabili. Quem si admiramiui, (piid iterum ego nuper satis visum spectatunKpie reducam in theatrum, velut intbeliciter actam Antiopani, cum ncc explosus inde nee turpiter exsibilatus, sed laetis mihi tum acclamationibus aureu in eurru insideus iam Imperator abicrit, scire vos acquum est, ut earuni rerum, (Uiac quo magis iuvant ac prosunt, eo magis exi)etuntur satietatem non esse, ita bune militem semel Npec- tatum ncrpiaquam satis spectatum esse,, ([uod et iuvet miriticc et i)rosit incomi)arabiliter. Ideoque reduci, ut hinc multo plures, (jualis ipse est, milites socum tialiat abducatcjue. Iam (piis linius tarn splendidi muneris autbor vobis sit, audire vultis opinor, C(|uidem existimo non ignorare vos gratuitain vobis et ccmductam buc esse menm operam, sed ut ;AöTzoopi/.o: desinam, ne ut (piid moi'er. (|ui sie optime con^ultum V(»luit studiis ingeniisque vestris, is est, ((uem nuper publica omnium nostro- ruui gratulatione scbolasticum magistratum magna cum laude, summa cum utilitate studiorum vestrorum administrantcm vidistis. \'ir, ut nc ((uitl laudem, vestri sie ut Ijonorum omnium studiosissimus dn. lodocas Lmtis XorfJiu.sifüms iureconsultus ac in primis cbristianae jjbilosopbiae adsertor. Is banc liberalitatem in vos velut ex suo eUt'undit gremio, uec in ))raesentem modo annum. sed in tuturos etiam, si fortuna uit bona si)es est) arriserit, pulcberrima liuius militiei daturus stipendia. Kc (|uid, optimi iuvenes, sentitis animum vere cbristianumV vere piuniV et (pii comnuincm jiutet esse (ut verum est) banc n)ilitiam . «piam sie longe positi extra nostram patriam in aliena provincia militamusV Quod si multos tales nobis propicia aiicpia tbrtuna f'aveat, iam (juod crit de bonis litcris, de rectissiuiis studiis periculum, (pio minus ex ista infami studiorum contiisione sie emurgamus, ut nuper bonis viris l)ene * iuvantibus Ibrtiter coepimus, nee tiniebimus, ne iterum eo recidamus, undc aegre atque adeo dit'liculler emergimus, ex luee in tenebras, ex regnn in careerem , ex j)atria in exiliimi. Sed tem]tero milii, ne dum

1 !|e(lnickt: buiic.

H8 I- l^tT Eriurter Iluiuanist.

niniis istain Cameiinani nioveo, spiritus inde iioxius exlialet, (|ui pcsti- lonti aliquo fiatu totum hoc studiorum ver vel infestet vel corriiuipat. Qua de re alio (piodaiii, nisi fallor, sennonei satis a nie niulta dieta sunt. Superest, ut chiistiani militis exercitiuni Imae vestri niunifieentia nieaiiue ()i)era vobis oblatuni sie anipleetaniini, sie excipiatis. ut statini renuneietis ouniibus Ulis i)estil)us, (luae ti(.reni aetatuni tVuetunique studiorum vestroruni inii)edire possunt: luxum, libidineui, voluiitateni, otia. breviter (luiecpiid ejst hostiuni bonis ingeniis, et potius cum bonis disciplinis ac rectis moribus tbedus t'eriatis, (|Uod nulla unquam neces- sitate sitis violaturi. Licet id iam nunc oblatis ultro uobis tarn honestis tamque iustis conditiimibus, (piando iam nun ut oiim quodam tempore circumtoraneis discursibus malas mendicare literas ae Houiuui([Uam etiam magno mercari est ojjus, sed in promjttu habetis, unde gratis accipere liceat optimas. Nee vero, dum baee dico, (iuic(iuam ad mc respicio, idcpie utinam persuadere vobis, ut credatis, (pieam, (pii in alia tam eruditorum praeceptorum turba postremas me teuere uon invitus agnosco ac lubeus voleus(|ue etiam praeecdeutium me terga longo intervailo sequor, dum quocunipie i)ossim modo uou solus ego dormiam, dumque nihil sit aliud (piod agam, Diogenis exeniplo dolium verseni vel, si ne hoc ([uidem detur, in bis tamen castris, si non possim grcgarium militem, lixam aliquem aut calonem agam, (piibus etiam magni non possunt carere exercitus. Iam (piid attinet respondere invitis (piibusdam ac stoiidis bominibus, qui sacrosanctam disciplinam conspur- cari prophanari(iue ac pollui prorsus calumniantur, dum iuvenes non- dum Ulis initiati sacris eo pedem prot'erre audenuis, ut evangelicam historiam tractare ac docere non vereamurV tau(iuam isthue pudcndum !rit negocium recte sentire ac dicere de Christi disciplina, (|uam onniibus nobis non solum adoptionis tiliis i)roposuit qui dixit £7(0 sav 'jörolWo i/. TTi? Y*^?, -KVT«; £A/.'j<j(o -poc say.'jTOv (Job. 12,o2). Is iamdudum sublimem non traliit solum sed et rapit hune nostrum htusmuni, cjui solus (piau- tum rem theologicam iuverit illustraritiiue, vel hoc abunde satis argu- luenti est, (piod tot iam bonorum milia seeum ab illa miscrrima barbarissimorum inopia ad bonam eruditionis ac pietatis l'rugem per dnxit d(icuit(|ue, non in contentioiiibus ac pugnis verborum sed in lide recta, ho«; est christianae charitatis fructibus religionem pietatem(|ue onuiem nostram conslstcrc, viamque aperuit omnibus voluntatibus in istum sacrarum literarum patcntis>sinuun ac iam etiam reflorcscentem can)pum ingredi, a (pio, ut ne hominem (piidem ali<pieni, ita ncc ullum

' K. Hcssu>. inoiiit wohl seine ..oratio <!<• stiuliuium iiistaiiiatioiie in iiicl.yta scbüla Erphur J. . haljiUi I51'.i in Seiit." Erj^h. loJO. 4". Krause IoOü.

:>1. P^iibaii llcüst's licde ;uit (lab Iicctorat de» Julias. o'J

j^emis literatomui excliisit, sicut ille nuper quidani, (|ui, ut oimies alios iino se cxccpto repulit, ita niiseris j^ramniatieis (sie ipsepereonteiuptuni voeat) cruceni ac tormenta niinabatur, si vel digitnlo fores divinae philosophiae attigissent, ac ita spirabat, pudor est, in liis academiis, ut prae se uno onines alios conteinneret, tanquani ipse niniiruni albac- gallinae ^ liliiis in concilio deoruni aiiquando sedeiit. Vos vidistis lioinincm riniaruni |)lenuni nitro citocpie volitanteni dii)l()niata (piaedani ostentare aut ventulare potins testinionia scilieetinescio qnorum capitnni) (piani egregie inter to\>: a.AaCövy.c- istos depugnarit, (piot clanioribus non aures soluni honiinuiu sed et parietes et mnros ruperit. Quid oro niagis aliennni a theologoV in liisne ambitiös!« ostentationibus tlieologo digna i)ietasy Lbi vero nunc sunt isti, (jui sie süperbe nobis et plus (piani arroganter ebristianain huniilitatem jiraedicant, a qua ipsi tani absunt, quam distat Mysia PbrvgibusV Ac si nobis non liceat eis reclamare (iuic(|uani, ipsis peccare sit ubicpie et sempcr liberum. Istos non lern, (pii tam indoctis et trivolis nugis Cbristi plcbeni, simi)licem ac ineruditam multitudinem, decipiunt, taceo ((uod saepenumero (dolor est meniinissc) ab illa salutis arcta et augusta via ad banc aniplam et tritam |)crditionis abducunt, dunmiodu Ulis donii non desit undccuu(]UC eorrasum, (piod voluptatibus, iibidini, avaritiae satistaciat. Quos nunc intelligam, malo uti(|ue sentire vos, (puim aliipio a nie vel signo vel vorbo discere. IJonis viris ((juales ut sunt multi, ita utinam essent onines!) tantuni aUest ut velim detraliere, utnullisdivitiis, nullis t'ortunac pntsperis tlatibns, nullis vel inaximorum principum tavuribus ae(|Ue sim propitius ac illis ipsis, qui recto sunt corde. Qui (piod sentiunt, id etiam tateri audent et rectae conscientiae non verbis tantum sed et rebus lidem tacere; qui non aliter docent, (|uaiii (piod ipsa babet veritas, et ac(|uiescunt sanis sermonibus doiiiini nostri lesu Cbristi et ei (piae secundum pietateni est doctrinae. Qui non sunt (ut eiusdem verbis utar) sujicrbi , iilliil scientes ac languentes circa pugnas verbornni, ex (juibus oriuntur invidiae, contentioues, blaspbemiac, suspiciones inalae, conflictationes liominuni mentc corruptorum, atque ob id existimantiuni pietateni esse (luaestuni, (puid a veritate exciderunt ac privati sunt. Sed in lege dei, «(uae, ut ideni Paulus ait. spiritalis est, luillo non tempore meditantur. Quod eos demum rectissime tacere, (|uis est qui ambigatV (pii diviuas amant literas, illis sese totos dedunt, ab illis

1 80 statt (k's ^iuiiloscii .\lliao l'alliiiac ilos lUuckcs. Aiispieliiug aiil Juvoiial. Salira X11I.140: Ten', odeliciasl extra comraunia cciiscs | Ponoiuhim, (piia tu galiinac tiliiis alhae. | Nos vilcs pulli. nati iiifelicil)iis ovis? Der „illo fnuMam'" solieiiit Kck yn sein. - hn Druck; iXa^ovoj^.

40 I. I>fr Krluitcr lliniiaiiist.

sie afficiuntur, sie rai»iiintnr, ut iiullani sibi aliam vulu])tateiu, nullas (leiieias vcl ([uaeraiit vcl aeeipiant. Miminuii iliae sunt, ut J'htsDiua uoster ait, verae literae, quas si a Ciiristo feceras aiienas, iam ne literae (|ui(leni eruut noniiiwuulae. Quod eatenus velini iiitellij;atis, (luateuus hac verae literae sjtiritu ill<», in (|Uo et anibulare nos et salvari oportet, iion destituantur, (|ui eerte nisi viviHcet, istae oeeidunt. Ad eas literas, optiuii tirones, sub huins nostri militis disciplina tideliter erudieniini, non tain per nie quam per illuni, (jui nobis bune instituit edoctus ab eo imperatore, sub (pio vel durissima (sunt vero seni})er suavissiuia) iacere stijjendia vincere ae triuni})bare est, inio eui servire regnare est. Quod si onnüa eoner prosequi, quae in bane possent diei sententiani, dies bie nie prius defieiet, quam explieare possim, (juani sit hoc in multis ])erversum et depravatum verae pietatis Studium, quod peream si rehieet uHo in speculo alicpia iniago clarior, (piani ipsum in boe ebristiani militis Enebiridio Quod utinam illi agnoseerent, qui cbristia- iiorum milituni professi titukjs et stipendia la(|ueis tarnen diaboli (ut ait Paulus) eapti\i teiientur. Quodsi is militare desiit, qui eaptivus est, dabitis operam, ne et vos captivi militetis diabolo, sed liiiori Cbristo duce profligetis bostilem exereitum euiiKpie solum libertatis autborem agnoseatis, (pii solus perditani mundo libertatcni restituit, Icsnm ("bristum dominum et deum nostrum. Dieta anno M. D. XIX.

In: Tractatio in Kpistulas | Diui rauli Apostoli ad Coryuthios i TitcUeistc.

12151 '1".B1. C— l'iij''. ?5taatsl)ibl. zu München. (Siehe den vollständigen 'J'itcl bei Krause 1315.)

ItT). rraetatio in Kpistulas divi l'aiili Apostoli \')\\) udt'r 1.')L!0V

ad Coiyntliios Erpbmdiae ad cbristiaiiae-pbilt).'<opliiae studiosoniiii

ordineni liabita ab exiniio viro lodoco loiia Xorthuiiiauo iuriuin

desigiiato d. ('aiioiiico iindem apud divi Severi.i

- De ratione eom))endio proveniemli ad eognitionem divinarum seripturarum, (piibus instruetam esse ojjorteat disj-iplinis nasccntem tbeologum, et quam nun sit niniis diu immorandum literis saecnbuibus av inanibus rixis verliorum, si bie (|uic<|uam adducere vellem, cum tam divinitus de bae re praeee])erit Knisnnis. tarn candide, lieet paul<» scrius eeu adieeto ralculo suftVagetur Murtiuits 7)(n/nt(s-, nimirinn prodcrem inopiam meam et post Croesos et Darios literiirnm |iannosus Irus adessem. Metlii»dnm liahetis J'j<i.stiii . tenetis nunc \iam, (|Ua sit ingrediendum et in illo latissimo pelago scripturarum (|uisnavigantibus

1 Wir <>;ebeM iiu.s dieser Üedc nur die ;,^;seiMeiitii(li wichtigen >5tcllen. ^ Der Freund «les Erasjuus zu Löwen, ^festorben \ölb.

o5. Praolatio in Kiiistulis »sie. 11

tcuciitlus Sit cursiis, in (»[uisciilo illo, iiiolc ipsa licet parvo, criulitiouc laiuen luaxiiu«», abuiide didicistis. Opeiac i)rceiiiin auteiii iiiilii iani potissimiini tum tactiuus videbar, si adniüiiuisseni vus et praescitini riidein illani iuventiiteni i)riimini, quam sit hoc miiiime delieatum uego- cium studere literis sacris, inducere in animuni institutum tam grande et magnum, deinde (piam varic hostis ille pioium couatuum buiusmodi

inceptis tum obstrepat, tum et insidietur.

Lapsa est ebristiana respublica, neglecta iacuerunt studia

oninium bonarnm rerum. llis del)cmus bcllorum tumultus, <|uil)us iani undi(pie oibis cimeutitur, bis lupta foedera, bis odium illud intestinum et mutuum, quod cbmculum visceia anodit reipublicae. Mine iacuerunt neglcctae scliolac, binc degenerarunt ordines, liinc sacerdotuni luxus et avariciae quasi imitatio. llinc annouae s[)intualis penuria, binc ilhi fames non panis necpic vini, sed audiendi verbum Dumini. Etenim ul»i vorbum Cbristi negligitur, ul)i non piiniuni (|uaeritur regnum Dei, il)i cetera omnia, ut niaxime adsint, adsunt vel parum benigne vel int'elfciter. Quid vero memorem eos, (|ui cum sub Cbristi signis mereut et titulüs [»astoruni et sacerdotuni circumterunt, citius tarnen nescio (piid tactitarint, (juam ut borulam uliam impendant aut uUum ex suis imi)enderc permittant stuiliis divinarum scripturarum. 8i (piidem in illis amplissimis svnagugis et teniplis, ubi rcgnant j)r()ceres iiii ei)isco[)i, juimates arcbiepiscojti et illi clariss. nobiliuni mancipati, «luoties coacto ex more senatu conveniuutV Quae tandem illae res sunt, de quibus tam graviter, ut soleut, Consultant V Xum (piomodo bal)eant connnunes res cbristianorum, num quam doctos, ((uam l'elices })er provincias siu- gubie urbes babeaut concionatores, nuni (pio statu sint gymnasia \n\h- lica? certc nibilboruni. Quid ergo? de uemoribus, de arcbiteeturis, de vectigalibus, de nobilitate et stennnatis maioruni, de re equestri, de quatuor illis aut oeto proavis^, (piorum i)riscam virtutem mirum (pianta vobqitate sua commcmorent, (pio studio aliis rccitent et undi(|Ue; decan- tent. lUorum insignia, immani rictu biantes Icones et id genus genti- liciorum signorum niysteria longo melius callciit quam arcanos scripturae seusus. Haec sunt negocia si diis placet gravissima, iiae sunt res illae praeclarae, de (piilms nonnuncpiam adducto supereilio mirum (pianta gravitate deliberent. Porro si liis sint consanguinei aut atüines. ut maxime sint apti illi ad studia sacrarum literarum, ut moribus, oculis, tuto vultu nibil aliud reteranl (piam tbcologum, citius tamen eos in quodvis sta- l)ulum. in (piodvis pistrinum dctruserint, ipiam sinant bis rei)us incum- Itere. At illi iidcm si (|uem videant in extrcma faeee suorum aut

1 Im Druck jjroaiiiji.

42 I. Der Eifurtci- Humanist.

iiionociiluiii, lippiini aut clauduni, „ut liic, iiKiuiuDt, theologus est r'Yr,'jirj- liapac, vel inccssiis hominis indicat ingeniiim; hiuic natura ijjsa linxit tlicdldguni.'* Is lionctr lial)etur evangelio, liaec est religio snnunoruni mysterioruni, ita veneraniur christiani scripturam coelestis oracnli, ut liuc crassa et clei)lorata ingenia perinde ac ad fiinctioncni sordidani rele- genius, cnni perniagni reterat vel totius ecclesiae, ibi praecii)ue deleetum habere ingenioruni nee ad evangelizandi niuniis quenqnani adniittere, (pii non dotibus instructus sit praecipuis.

Khij^c übor den iniitcrielleii Sinn dui- Miiiielie. übur E^st■ll uml 'rriiikun j:clit tki- Sinn nicht liinaus. ' Begeisterte Empfelihuig der Seliril'ton des Ai)(>stels Paulus. ..Jlille enim bibliotliecas e^■olvit, cui unus Paulus sapit."

Exemplar in d. iSlaatsbibl. zu München. 4". Erphordüic (|luinto Calen. Scnt. M.I »..\.x. IJl. A''-Biij'\

8(). Jonas an Melchior v. Aaclien. 1 r>20. März 29.

Beti'iflft eine Ueelitssaeliu des Si)itals <k-r licii. lilisabelli. - I>ic ]>rielV;niiiMhing des Erasmus,

8. P. In uegoeio Xenodoeliii Divae Elisabethae, eruditiss iiixta et hiniianiss. vir, inter aniieoriun delicias haud postrenie, ai)iul senatum Erphordieuseni (piamvis uon sine magna eontentione imo dimieatione tantum egi, ut illos tlorenos siib Christi natalem debitos sint soluturi, daturi etiam novas literas iuxta formulam talib. contractib. ab illis ipsis fo (|uale ins!), (piibus egentibus, gravatis, obstrietis donatur, orbi prae- scriptam. ]\Iirum (|uam ibi nrserim, ut solverent tantillum reli(juoruni, mirum, (piani tntus anhelans sudarim. Quac oratorib. apnd cetents prodessc solent, eommemoratio puta meritorum, ot'tieii, voluntatis, deni- (|ue multiiugi benetieii, apud illos vel deeies deeantasse ne calieem «liiidem nueulac valet. Ut oninia ista oceinas, cum surdo eontabulatus sis. Verum sunt quidem etiamnum in hae urbe, «piibus chara sit resp. et (jui nolleut animos aliorum et praecipue vieinorum municipiorum uti)ote X(>rfl/Hs/((r nostrae et item similium a nobis alienari, multo minus prineipuni. At «|U(>d hi rectissime sentiunt, in susjiiciosissimo tempore non audent palam consulere et kupii. Öed (juid mea, ut mundus ruat, (pii ex evangelio didici ex una eivitate, si res cogat, tugere in aliam. Haetenus paene iocati sunms. Wy lecherlich ist doetor Sfanpifz!

Ju-asmas, ille literarum rex potentissimus, opus iam edidit magnum epistolarum. cui tituluni t'ccit Farrngini. Ibi i)leias(pie epistolas ad ]''rlilcri(l(ati/\nnn\, i(leo<|ue tibi eharissinunn, ad regem Angliae iuscruit, et post Icgati Hclvetiorum cpistolam. Se(piitur unaprolixa ad me,i in (\u.\ njira legos. Solum erratnm est, fpiod scriiitum sit /". fo)i<ir Kr/ih(ir<(ic))si,

1 d. IJriciNo Jl.

;'.7. Erasmus an .loiia^. f:'.

at i(l in sceuncla cditionc cavebitur, Scripscrat ad nie J'Jrasnms. cum

sccuni essem, brevem epistolam in eandem sententiani, at nunc, ubi amicos

(|nosdani edito opere consecrare voluit, ad haue mcani epist(tlani plus

altera parte accessit. Miror, (pKid tantiini adliue in ab.sentia adnexuerit.

Si voles, niittani Farragineni. Veuditiir J8. sueb. Dato aurigae pecu-

niolani. Hene vale 5ta pust ludica. Mdxx. lodorm Lmas

North utiiviisis tuus.

Kniditissiino iiixtii ot ilisuvtissinin il. Mililiimi Ai/nrit., eaiiuiiieo uU\ ainifo cliariss. s.

Ürigin. in Wolfenl). Novonim oött. toi. 24.

;3V. Eiasinus an Jonas. 1520. April 0.

Wüiiselit uiiio Streitsclirift <Ur l'"ii'Uii<lf jjfcgoii Lei'.

S. Accepi postrenias litcras tnas aniantissinias. fjco responsum est, ut illc non habcat postluic quod lii.scat, nisi velit convicia con- gerere, (piod in ])roniptu est et nicrctricibus. Nunc superest alter actus, ut aniici scribant literas censorias in Leum, sed ita, ut laudent et doctos et piincipcs Ani;liae doctis faventes, Leiun ununi onerent, et liunc \\\A^\^ ridcant ' ut stultuluni, ut i^loriosuluni ,- ut t'ucatulum, (piani ut insectentur. Cupcrem collij^i multas c})istolas talcs, quo magis obru- atur. Colligantur a doctis et ad ine inittantur per certos boniincs: ipse reeognoscain et curabo edendas. Sit in iiis niag-na varietas. Dedi Wdhelmo Neseno, quo vos instituat. Nolini scire praedicatores, ([Ualeni ainicuni praestiterim Liithcyo. llaec acadeniia concepit immedicabileni insaniani: periit ^Kcnsia, sed odiosius agnnl Jü-iiiondcimia''^ et Lahmas,

1 8tcitz: vidi'ant.

- Stcitz: {i;loriosuiu.

3 Codex: Ediicondomsis. Stoit/: Kdinondoiisis. Krasm. D. Alexandro. illusti-is-!«. Coiuitis a Nassoinvcn secretaiio, Lcnanii :'.. Idtis Maitias (1520) in Vita Erasnii. Lugd. Batav. 100 7 pag. !'0: ..Lovanii (.'annelita iiiiidani Nicolans JiciiK/riilaitna in ordinaria Icctionc tlico'ojiica dixit, ranlnm ex iiersccutoic ('ccle>>iao t'actnm bonnm vinun; l'rccandum, ut idem cvcniat in Lutlicn» et Era^nlo. Altera Icclione dixit, cssc dissidiiini inior Erasmum et Jai'olmiu Falnuni. ncc niirinn. in(juit, nniiiiiiani j'ax est intor haeroticüs. Et hie est iirimiis luiins acadeiuiae theologns , lionio stnltns ae tniiosiis ac miio piTtinax." Fraucixo L'ianeveldio Li>vanii XV. Cal- Jan. 1520: ..Nieo- laiis Egni(jndan\is cum publice auspioaretur epist" »las Pauli adiuiscuit Iwllaui tacetiaiii, raulum c xaevissim«! pcrseeutore factum esse luansuetissimum cvangelii praeconcni. Ita prccandum, imiuit. utLutherns et Erasmns ab errorilius suis convcrtantur: qnasi niilii plus esset negocii cum Lutliero, tpiam sit ipsi Egmondano. Visum est hoc Ulis licllum sophisma. sed inter pocida iiatum. si Lutherum et Krasminn eodem iugi) cdpulassent. perinde (|uasi tauruni inngas damae " Ei)p. Krasmi Hasil. 1521 pag. 561. Seine Disputaiiun mit Nie. Egninndanus vor dem Kector in Löwen sdiildert er im lirielc an Tli. Murus. Epp. Basilcac 580 - 5l>2, .jl^uamdiu dcirectat scriljcrc

f. I»<'i- J'irriirlor Ilumaiiist.

alter lippus, alter elaudiis. Salnta aniicus oiniies, et si qui ainanti h'rdsijiuni . tiiiic- Jjunni tracteiit, ut di^uus est. JBciie vale. Locanli postridie Paschac Amio 1520. Erasmus tuus.-^

Kxiinio luihint Idhhc Krttsniiis lliili iiiilaiiins.

Alisclirift in (od. cliart. Gotli. A. :»!•!> Jil. 'l-M ' iiml in Hanibiirü Bi. 20 ' . Ccdnalit lici Steitz. Abliandlinmcu zu Frankfurts Kiivlicii- und Kcformationsgeschiclitc. Neue Folge. 1877 S. 96. 97.'

;iS. Luther an J. Jonas. J520. Juni 21.

L. freut sidi, <lass Jniias ^ich miii der Ktclitsw i>>cii>cli;it't /iir Theologie govoiidut hat. Von Ecks ]{ctrielis;inikfit in Kom lifgeii L. ^^'ittellhc]■gac. 21. .Jiiaii. aiiiio MDXX. Ocdruikt bei de Wette, Dr. M. Luthers Briefe. Bcrl. 1825. I. 456.

'Md. l'etrus Mosellanus an Jonas. 1 520. Aiiii'. ö.

Olüfkwuiisi'h zu seinem rebergaiij.;- /iir Tliuoloiiie : er hitlei ilin. ilaini dici leclilo Jlä>siguug zu bewahren.

Salve, Jona iucinidissime. Quam vellem eoiiij^ertiun hal)eres. (|nani ex aninio toto prolieni iiistitutum , (|Uod l'orensi stre])itu postlial)ito sj)iritus tNalicti scliolani iiigressiis es, quod(|ue iion tibi soluni discis, iion tibi dotes tuas adservas, ut iacerc soleiit iuvidi, sed ubeniinani studiorimi tiiornm iiiesseru in ilhistris illius vestrae aeademiae eum utilitatom tum ^luiiam prolundis. Cur enim non sie lociuererV (luaiido tu, non Cüutentus in aiij-ulo eum paueis auditoribus garrire, in frequentissimum seliolac Erjihardii'm^is tlieatrum pro^'ressus insi^nem illam Pauli sapieii- tiam multis hominum eenturiis tanta omnium admiratione edisseris, (pianta isthic ante nuUus, tanta audientiuni gratia, ut ex tuo dicentis ore non aliter ae in tabulis ab Oa,mii sui lingua devincti (ialli eeu eaptivi pendeant, ut(|ue tu apud tuos idem conseciuare, (piod absolutac I iissis eloqueutiae tribuit illc adinirabilis ingeniorum tons Homerus. Scis enim huius autoris hoc esse earmen de I'lisse apud l'haeacas perorantc

(o: i'L>y.\^\ Ol fV äca xvTtc ax.r.v sysvovto nitoT.v.. Eipiidem gratulor multis nominibiis primum ipsi Christianorum arcliiduei i'aulo, cui talis Contimit interprcs post tot tlieologistas sanelaiiim s(ri))tu- rarum enervatores verius (piam cnarratores. Sie. sie tiet, J'aulc bea- tissime, ut vere lieeat tibi gloriari, te per tua.s epistolas et nostn» saeculo i)lus ceteris laboraio. Deindc ipsi Lrphun/ieiisi scliolae universac, cui jtcr te, si, qua coepisti, eonstanter i)ergas, non minus \erae laudis aeeedet, «piam olim aeademiae suae peperit verc magnus Platu. Postremo

ndvvrsiis Luther IHK, lani diu liabeliinius cum pro Ijutiierano" ein Wort des Fiiuiond. das doch schliesslich auf Erasin. Findruck gemacht hat. Ver^l. auch Stcita a.a.O. S. 71 tig.

' Codex: si i|uid aniat. - iStcitz: huiic •^ Steitz: 'J'uus Erasmus.

40. Kiiricius Coi'diis de Jona utl Icfturciu.

ipsi tihi , cui in mentem dederit ille uiiicns vere piudeiis -apoxVr.Toc, sanctus si)iritiis, ut pulcliciriiuas liigenii tui dotcs in tiiani ac multormn salntem optinie collocare^. Uniini est quotl te sus Minervani monere voliii. Nimirimi ut iu administraiida Lac tua provincia iioii minus invidiosa quam speciosa maus civilem et amabileni quorundani moderationem rcferre, quam aliorum impetus tumultibus plenos, hoc est, ut sensim in hominuni aninios iilabi studeas potius, quam repug- nantium iudiciorum ferociam primo incursu opprimere. Seditiosa oratio uon minus mihi displicet, quam scditio ipsa, (juae .semper, ut optirae' cadantomnia, plus mali secum quam boni apportat. Atque haec dixerim uon quod (luemquam damnem (ueque enim mihi de aliquo censuiam teniere arrogarim), sed quod in omnibus civilitatem malim imitari, si quid in hoc generc prae ceteris possem. Kene vale mei memor, optime lona, et literas streune iuva. Lipsiae, e coUegio nostro, Nonis Augusti anno M. D. XX.

l'etrus Mo)<i:llnims fodoro lomc' siio.

. In: .jPraefatio in Epiistolas | Diiii Pauli Ajiostoli adCoivnthios | Krplionliat' Quinto (ialen. Sept. M. D. XX." 4" Bl. B. 4.

tO. Euricins (Jordiis^ de Jona ad lectorem. 1 r)20.

Ut mixtum rabulis et causas dicere Lniani

Vidit et indignaus degenerasse deus, Hoc, ait, hoc i)ectus mihi tinxi, haec ora j)olivi, Huic ego distribui (juinque taleuta viro, T) Haec electa suas mihi debent organa dotes,

Haec evangelii persona bucca mihi, lilustranda per hunc tidei volo gloria creseat, Insaniim (htmino uon tua redde lorum. Im; ..Praetatio in Kpistolas | Diiii Panli Aixistoli ;ul ('orvnthios | . . Kr|>lun(liaf giiiiitii Calcn. Sept. M. l). XX. ".

41. Erasmus an .Jonas. 1520. November II.

Wiiusc'lit, da.ss die Angriffe clor l''rcun(lc frotjon Lnc nicht verötVontlii-lit wünloii. üeber Aleanders Vortrclien gp^ri^n Luthers Schriften und iilier seine cij;;ne SteUun^ zu Lutlier.

Vir optime, epistolas in Leimi scriptas, etiamsi ille meretur accr- biora, supprimcndas duxi- cum aliis de causis, tum ob hoc praecipne,

' Erasmus schreibt an ihn Lovanii 1510. XV. ("al. Majas ..Quod Ert'nnliae hidiim literariiini apcris, iit felix taust innquo .sit procor. Aradcraiam multis uominihus celc- liieni roddes iudustria tua celebriorera. Kpp. Krasmi Hasil. 1521 pag' 27»».

- verul. No. 07. ,. Trotzdem nahm er uuu eine uuzutricdene Miene au, das war ganz die Era.'imische Manier, den Massvolien zu spielen und sicii den Ituckeu zu derken. i\rause, Knl) Huss I,:'.08.

-l*J 1. l)ci- Erfiutcr Humanist.

ne illum poneremiis in aliqua iactione, cum euin nee adversarii nostri agnoscant. Venit huc Hieronymus Aleander, ^ satrs peritus trium lin- guaiiim, sed factus, ut apparet, ad hanc tragoediani. Lovanii prinuini aliquot Liifhen libro.s incendit in ipso Caesaris discessu, inox ideni ieeit Leotlii, ideni in erastiniim i)arat Cohmiae. Mihi non levius suc- eensent quam ipsi lAithero, quod existiment nie unum obsistere, quo- iiiinus ubique totus Lutherns aboleatur, cum ego me multis de causis nunqnam admi.scuerim cansae Lufherionae. Faveo bonis studiis, faveo veritati evangelicae; id vel tacitus laciam, si palani non licet. Dabit aliquando Christus tempora sereniora. Haec paucis scripsi, mi Jona, ne nihil scriberem, cum sese offerret grammatophoros (piondani vestrae peregrinationis comes. (rasparrm ScJaäbwn, Draconcni, Ilcssnm ae reliquos amicos inbes salvere multnni nieis verbis. Aijrippinae, natali divi Martini, anno M. D. xx.

{■:,„sn>,>s l,„U,r„ loi,.,,,' S. D.

A = Epistolae Erasmi ad diversos. Basileae 1521. pag. 514.

B = Des. Erasmi E|)}i. Opus. Basileae 1 558 pay. 4^4.

C -^ Epistolariim Erasmi lil>ri XXXI. Lontlini 1GI2. lili Xlii ep. 28, Sp. (m2. '

42. Jonas an Draco. 1520.

Jonas gedenkt ;ils Prediücr iuitV.utreten.

Scidi glaciem (inquis) perpulchre. A glaeie ordiris, Draco, et desinis in globos igneos, ita ut ignitiim sit elo(|uiuni tuuni vehementer. Quorsum vero attinet in epistolio tantam atfectuum vini consnnierey quod cum argumentis te nullis instruxisse dicas, viribus tamen ae la- eertis est tantis, ut vel Turcam possit ad Christum corripere, nedum me, qui iam olim ex])ectans sedeo, quando Dens mens post tot errorcs laetuni sit nuncium missurus. Sed faxit Christus, ne tu tarn ardens iuvenis, tarn rarum pectoris Christiani speeinien, ante victoriani (quod dicitur) tr/.oxurjv. Verum quid multa? Exponam ilA7o.s/r«/o et tibi corani omnia, iteuKpie ut haec provincia etiam ei, cui tot oblatraturi non sint, niinime levis ac delicata sit futura. Atenim dices, hoc tantum non agendum, ut totus huic rei vaces: tu vero (pii possit id tieri, dicV E(|uidem eos, qui dextre professores tales i^raestaut, non tarn domi intra bibliothccas, (piam in ipso suggcsto nnsci video, inxta illud: I)ai)itnr Vobis in lila hora. \elim ergo eures, pul)lico nie nomine accedi neminem, ni prius verba vobis fecero. Vale. TJrjilmrdiae. M. D.x. x.

liistiix /iitiiis liiiiv. Jh'flcoid. S.

Eol). Hessi Epistol. farail. Marl), fol. 1548. S. 278.

' IVItcr diesen jKipstliclien (iesandfen zum AN Ormser Iieltlisfas^e verul. Karl .lanst-n. Aleandi'r am Hi-irlista'ie zn Wtiinis |.^21. Kiel ISS:',.

43. Jonas an l)rac<i. 47

48. Jonas an Draco. 1520.

Wünscht ihm Glück zur HcimkiOir von .soiiior Erasmiiis-AX'.illfrtlut und bittet ihn um Mitthcihuig seiner Erlebnisse.

Dici neqiiit, Draco chariss., quo gaiidioruni aestii tiius ille ioelix et incoluniis ab Eiasmo Jlotero. rcditus aiiimnni inenni totiini compleiit. Aiiint eiiiiu adliuc, etsi carptini et quasi vellicatini, eo tarnen periciilosius quo occultius, pesteiu apiid Bdyas serpere. Non credis (|iiam tibi nietii- erim ab iilo virulento et praesenti malo. Atcjui solabar me soripturis, (juae in niedio ealaniitatnin et perseeutionuin , in niedio unibiae mortis aniicos nobis incolunies (»stendunt. Viperani in Mileta insula nianil)us adbaevescentem Paulus per (liristi tidem eeu niuscani aut eulieeni excussit. Kecensctur ad Hebiaeos catalngus eonini, qui i)crtideni restin- xerint igneni, obturarint leonum oia. David ait: Etiamsi babitaio in niedio umbrae mortis, in extremis maris, in deserto scopulo circumsonante pelago nautrago, in crepidinibus petraruni, tarnen manus tua, Domine, nie deducet, et dextra me tua tenebit. Nee tenebris cum suis carceris Icarcbaiis'?] abscondi queam, imo ne tenebris quidem ceti (in quo Jonas ambulavit) obseurari potcro, et nox dies est, si tu voles. Quorsum haecV inquis. Scilicet adgratuhiri vohii tuis foelicissimis ab 7r^>«.sv>wsnccessibus. Age vero quid ex ErasmoV Quid de ratione studiorum? de locis? de cxercitii genere optimoV scilicct baec tute eelabis nosV mirum si possis. Quandofjuidem Christus ea quae viderat apud patrem, ubi torrens ipse ab aeterno inenarrabili nexu una cum spiritu sniicto vixit, piscatoribus aperire non sit dedignatus. Putabam hodie me visurum te, sed aberas. Vale in Christo, et semel in me (luicquid ex toto Krasn/o avidissime scio decerpsisti, etfunde. J'Jrf. M. D. xx.

/ii!<liiii loHfis loaii. i>iiiroin. S. Eol). Ilessi Epist. täüi. paü. 20r..

W. Spalatin an Jonas. 1520?

Freundschal'Uiflipr Grnss nach ninom am Tn<;o vdvlii'r ^-emcinsnm mit Froundi'ii verbrachton Abend.

S. P. Conqueri possumus de tua et nostri Bosenaii festinatione he- sterna, mi suavissime/r»?//. quod Cyclopium nostrumconvivam. ut hilarem ila Icpidissinnim iiu'undissimum(|ue a tot leporibus, tot iocis et risibns ans! distrahere, conmiessationem vestra abitione dissolvistis. Esto enim metuisse, ne mihi scuium afterret in multam noctem protraeta i)otatio, ut estis viri optimi meique amantissimi, tarnen tanti unus non sum, ut mea unius tranquillitas tot amicorum genio t'raudi esse debeat, eoque minus, qiiod plcnis calicibus et nonnullis ctiaiii prope spumnntibus pociilis Contra i>rae('eptum J'i/flKn/ono nimis per nie solicifi abiistis. Sed extra

48 1. Der Krrnrt.T lliuiianist.

iocum: mihi totiim hesternuiii i<yni|)()sinni iiiirifiee placuit. Erant enim lecta oniiiia, et iil)i nihil esset fellis, nihil hilis, sed iucmubi, sed sin cera, sed ftic x,al tgI; Ta x,aA7. TTocvTa, ut FUdo quam vis in aliam sen- tentiam. Tu vale et aniicos mcis verbis et imprimis Rosenaium Pindarum et Cyclopium diligentissime saluta. Pmifmii^ Tranianret ceteras tanti Drei miisas tibi non sine meis gratiis, si (pias habere possuni, remitto gratiam seniper habiturus. Cursini. Spalafimts.

IniJoco lonae, viro doctissimo suo et fratri amantissimo.

Origin. in Meiningen. Ncudeckcr Bl. 2?.4. (setzt den Brief ins .lahr 1522. er gehört aber wobl noch in die Erfurter Zeit.)

45. Spalatin an Friedricli den Weisen. Nach dem 2 1 . Jan. 1 52 1 .

Ucber die Neubesetziiiif;- der durch GTides Tod erledi]i!;teii A\'ittenljer<;ei' l'rDpstci.

Gnedigster her E. c. g. liab ich vnterteniger meinnng lenger nit ver- halten, was etliche gute freund aus Wiffenbcrrj mir itzo schreiben,

vnder andern

Dodor Marfhms.

„Weil der probst gestorben u. s. vv," [siehe de Wette I54ö.|

Licentiat Ämsdorff. ,Heut frvse vmb acht hör ist vnser probst gestorben, des sei in dem heiligen frid rwe , welcher irid ist ein süss vnd gerwsams gewissen aller freuden foll, welche vns der her Christus gerwe zugeben. Unserm gnedigsten hern dem churfursteu etc. hat die vniuersiteth ge- schrieben vnd gebeten, sein c. g. wollen ir cynen anzeigen nach irem gefallen, den sie nominiren soll, dann die vniuersiteth ist willens, den zuuominirn, der ir gefeilig. Wir haben bey vns keyn tüchtigen vnd wirdigen Juristen zu der Icctien Ordinarien, das ich frey vnd war- haf["tiglich sage. Wenn nu die lection in ander weg versehen ^nd bestellt were, so niocht sein c. g. vns einen angeben, welcher lacultetli sie wollt. Dann ich war der lioflfnug gewest, doctor Molf- seit dise lection gelesen haben, weil inen aber hertzog Heinrich für seinen cantzler hat angenonnnen, derhalben weilJ ich itzo keyn andern, 'den ir itzo bey euch habt, ein gelarten aber beweybtcn mann etc. Dat. an sant Agnesen tag 1521." 121. Jan.]

Dodor Karlstat. „Wenn vnßer gnedigster heri- i)atron vnd vater der churfurst zu Sachssen

^ Joh. Jovianus Tontanns f 1503: Urania sive de stellis libri V.

- Wolfjfaufi tStehciin (aus Rothonbnrg) , arciuni et utriusque iuris dnctnr (Tn- ringcnsis) cinsdeni facultatis in civili iure Ordinarius, Hector der l.'niversitüt im W. S. 151^/20. Album i>g. Sti. vergl. de \Vctt(! I, .MT). Kr gehörte der l'nivers. seit der Stiftung (als erster Hekau der Jurist. Kaeultät) au, Alliiuu pag. 1 .

•15. Spiiliitiii an !• rirdricli den WCiVcii. 49

iiiicli wollt voiclu'r niMclicii. liett sein c. "^•. it/.o i^eleg'eulieit, dauii der envirdig iiiüott scli.uiT vnlk'i- probst di)vUn' Nenn I inj hat vil .noistlicher lelieii i;el)al)t.' \\'onn iiiicIi nii .sein c. j;. mit e\ nein i;nediylic'li versehe. üo mocht ich ein scluciher halten vnd erneren, des ieli nieht allein hedaiff, sondern mit grosser beschwerung vnd nacliteyl hedartt". Dariunb hitt ich mit vleis mich zuuerhitten, mich mit einem Iciien /nuersehen, darnndj ich wailich nit dnrcii l.^eizyj -' hewei^t bitt. somlern allein eyn Schreiber meinem Studium /n ixnt /uhalten. Derhalben wollest \(in mevnetwei;-eu thim vnd tniw enden, was du in dem nanu'n des ("liristi /nthun sein achtest."

E. c. g. vnterteni^er diener

Spa/fifinvs.

(inedigster herr, vax Jüflonlf ist ein thundier /u sant Seiier, liccntiat beder recht, magister vnd in vorzeiten bacnlarius der recht zu Wiffcn- hcrg worden, heißt Joihiciis Jonas von NorfJiauseu hurtig, ein jung man vnd t'rummer gelarter pnester, vnd in beder sprach, lateynischer vnd teutscher wunder wol beredt, auch ein t'eyner junger Jurist, den e. c. g. beichtvater-^ auch wo! kennt. M'enn nun diser man lectionem ordi- nariani wolt lesen, so wer es ein iicwnnscht man t'ur e. c. g. vnd die gantz vniuersiteth zu Wiffciihrnj. Aber er hat neulich sein Juristen leetion 7X\Erffot'ilt verlasen vnd ist ein theologus Avorden. Liseth auch in theologia vnd predigt. Wenn er aber die leetion Avolt vergalten, oder e. c. g. in etwas in theologia wolt lassen lesen vnd lectionem ordinariam einem andern, doch Jiiit der })robstey einkomnien bestellen, so mocht e. c. g. an im ein rechten man haben. Das alles e. c. g. ich in vntertenikeit vnangezeigt nil wolt lassen.^

-Mi'iiirm triii'<li,u'stcii In-ni ilrm «•liiii-t'iii-^lcii zu S;ti-]i>cii ('tc.

"Wciiiiar. Anliix i;,-L'. (>. pHu. l:w 1 tU. PDDi;. Auch l»oi Nendcckcr lil. 1:5-2.

1 tiöde wai- iiiclit nur l'iniisf in Wittcnbcrii", suiidcni simli Schulart iciis iles Erfurter Domes, besass ausserdem die Vicaria altaris s. (.'nicis i't (ininitim S.S. in Hospitali novo, die Vicitria S. S. bidoci et Amia<> in der PanlsUiicIie, die Vicaria iiltaris S. loh. Kvang. in der Kirdie (imniiim S >.: ferner in .lena die Vicaria I». ]\Jariac Viru, et Andreae in di-r .'oluiiniisUirclie. Vul. Slecliele. registrnm sul>.sidii von iÖÜO l)ü. l(j. 18. 25. :'iü. 57. - l)ab Substantiv teliU im Manuscr. •' l)or Franziskaner Joli. Vogt. ^ Hierzu vergleiche ferner den UrietMutians aiTFriedrich d. Weisen vom l.Marz 1.521 , in welchem Mutian .Tunas liir die dnrcii Gnde's Tod erledigte AVittenberger rrobstei und Professur emi'lieidt. (Ad Kai. Martias. .\inni M.I). XXl.i Aus der in M iningen belindh'chen Absciu-ift Spalafius al'gedruclvi in i orpiis Heftirniatorum 1 oOl. Ebendasell)st ;iuch (bis ScbreiUii Frietbicbs d. \V. an Mutian. NVoims 12. l'eltr. 1521 u. Spalatins an Mutian veii gleidiem iiatnin. in drrM'Mien .\ni:('leii<;nbeit di-r Wieder- liesetzimg der Prol»stei.

i;eatb.-yu B.I.XVII. Kftw., liii<<w. .l.J..). I. ^

50 L Dev Erfurter Htiniani»t.

4(). Echan Hess an Jonas. 1521V*

R( i'htfortigt .sich üIut einen l}ni'r. .-in di^tn Jonii^ An>tiis> '.'onomnicn hat und sucht flen Frennii zu vcriöhni'ii. -^

S. hl tiiJi riüth longa, dicaiii etiani aniicissiina epistohi, nii lona, nihil alind agis i)raeter quam (inod retncas illani nostrani veterem. (juam ego lani primuni volo novani, amicitiam, et tu dieis opistolam nostrani ohliquis, ti^uratis et in te tortis seutentiis esse plenani. Non nego, (pioniam tu dicebas, attectibus nie fiiisse plenuni, cum scribcreni. Scripsi tanien non praecipitantcr, etenim liodie, antea quam pranderes, niisi. Quas vero tu interpretaris strophas, sunt aninii in te eandidissimi signa, certe nihil minus (juani strophae. Possem et ego nunc, si velleni, tua scripta vel strophas vel nescio quid aliud vocare, si vellem. Sed non übet tuo exemplo peccare. Charior enim es mihi , quam quem ego vclim vel in re levissima laedere. Quod autem scripsi: ,,Sic stat sen- tentia: hoc veiuni est, ita stat et semper stabit," nii lona , quid hoc te movet ita decore (nam et tu ludis, Kegem esse niagnificumi? Ad aigumenta tua nihil respondeo, quod convictus sum et nierito taceam. Tarnen, si liberet, respoudere possem ad ista tacillinie. Non sum suspi- ciosus, Mufianus diceret. Odis [caedis'?| me, sentio ingenium et tarnen ad hoc adfabularis. Facis lioc, mi lona, tuo iure, ex (juo etiam ego velien), ut me Uqw!^ bene amet. fiagris caedi, si ita tibi esset li))ituni. lam deineeps non dices epistolam meam stro])his esse plenani, nisi ea, (piae tu scribis, tibi egregie cliluero atque ostendero nihil stropharum fuisse in istis literis. Tarnen hoc fero pro])ter te, fuisse forsan aliquas, sed ego non agn(»scel»ain. Tniim et summa est, mi lona, ut oreni te ne irascaris, etiani si nos peccemus. »Stat enini et ista sententia, nulla iniuria, nulla etiani Ibituna unquam nos posse addnci eo, ut de tealiter, (piani nunc sentianius. \'ale et regem, quicquid voles, tibi iiraestaturum confide. Ex Hegia. Tuns Hessus.

Voi-üüH. /fiilrifo Imini:. (h>ct(iri christiMnae jiiitiitis L-laviss. suu uniieiää.

Försteinann. Nene IMittheihmgeii. 111. ?.. S. 10!^. 110. Aus dem Orig. in Meiningcn.

47. U. V. Hütten an J. .Jonas. 1521. Ayiril IV.

liejxlück« iinselit ilni, ilas-. or Luthur iiacli Woinis hcLth-it«'! lial.

Et tu secutns es iiraedicatniem evangclicuni, ut in hoito sis cum illo: pietatem omni amorc dignanil Ego te vero, mi Iiidoce, etsi amavi

' Der Brief scheint, wie aus den ^Vflrten ,,antequam pranderes. misi" zu schliessen ist. gcscl.ilelien zu sein in der Zeit, als Jonas noch in Erfurt sich befand; nach der Aufschrilt gehört er der Zeit an, in weklier Jonas sich der Theologie zugewandt hatte, also der letzten Zeit seines PMiirter Aufenfhiilte<. Kine he- !>tiDiiutere Datierung weiss ich nicht zu gel»en.

48. Kol)aiii Ilcssi ;i(l loduciiiii luiiiun lli'nl(i;;ii:ii ('Hill .Mjntiiiu oic 51

Id'iiis, tarnen hoc nomiiio iiuii)io ainarc oeutupliciter magis. Fenint hoc ii£j;itasse istos, ut qnia Cfnimionlu Cacsaris tntus est ]\l(nfl)ius. in \^>s, (jui anatlu'inati c(in)innni«'Ctis. aniniinlvoitafnr. <> i)iu(l('ns (•(»nsilimn, lioniincsaptc rem aestiniantesi Kndeni <»|iera concilinni istnd i-vacuabitiir: nam non ilubito maxiniani istie honiinnni itaitcni (-(»ncenturani mAüs. I tinain possem adose ati|iie aliquoin iniicciv niotuni rclms. ;ili(|ui(l tnmultus ext'itare; sed (|iiiet(' praostat aj^i: sie faxit Christus, iit tiat, ac niodis onmibiis obstet, nc (piid violentiac int'eratur ei, «(iicni viventeni tiieri nialiinnis (piam a indieare niortunni et depcrdilnni. Scribc iiiibi ali(|nid eornni (juae agnntur, .siniiliter «juid si^peres et (piid linieas. Cntiuw aiiteni nieuni intelix nia^istratiis, ' (pK» niiiius et ipse eoniiceret se in optabile diserinien, detinnit; ntinani vobisenni abripuisscti.s i)rociil dubio voleutem ; at (piis haue sil)i viui interat nuneV Haec vix potui proticiscente Bucfio aecrleritcr. N'alc o|)tinie. ICx hhryuhnyfio W. Calen. Maii raptissime.

ItnhuK JoiKit'. linmini morilnis et stiuliis iirolirttisslmo siio S.

Bei ]j('»ckiii.u . Hiittoiii Opera JI. Li|'s. 18ry.i pt;. 5ß, wo ;iiuh fnilicro linirko (lioscs Hrietos niid Vaiianteii aiiücizebfii sind.

4(S. Kol)aiii Hessi ad Jodocum .lonaiii tlieologtim cum l-'rj]. ^klartiiio redeiintem a (-ae.^are Elegia.

Tu (piocpic magnaninii eonies indevicte I/iithcri

Noster in hac, lotia, parte eanendus eras, Aiise parata secpii velut in sua fata rnentenu

Est etiam nieriti i;ratia uia^ina tui. Nain<pie per in.sidias. quüius onmia plena. nudorum 5

Laus est pro Cliristo non nieruisse niori. Jani sua strin^ebant Ivoiuani tehi ciuoedi

In eaput et vitani, sanete Luthete, tuain. luipia eonatuni spre\isti t'ortiter liosteni:

Spenicntem louns (pii sequcretur erat. 10

<^>uani liene eoniniunis iVuctu non casse perieli,

l'ar tua victori •;loria paene veiiit. Nan» qui vineenti piopiora pericbi t-ubi\it.

Froxiiiia vietori praeniia terre sidot. Kt tuerat subiti pulcberiinia eausa laboris. 15

Non erat iiune orbeni vineere inaius opus. Die age per Musas, quas ille eoronat Ajtollo, Quem i)eperit nullo IMeris usa viro.

1 Cmtiis war daiiiaN llccloi- in Krl'iirt.

•''■^ I l'iT iM'tiiilrr Himiaiiisl.

Die. (juibiis accepti vonistis iKtnnrilMis iirl)eiii

\'an^'iomiin, i\[\:\c iinnc iiiooiiia Caesar habet ? (vHian(lo(|nidein rediici foeliciter evenisso Crediinus et facileni vos liabiiisse (leuui. ^> Koiiiula quid voliiit pestis nocuis.se Luf/icro,

Heu pudov, in niedio Teutonis ora tniV Dicite, (Jemiaiii proeeres, fortl.s.siina nuper Pectora, nuin tieri vos peues ista i)udetV Seniiviii, Koniana maloruni laerna, einoedi 10 Audent in vestro diceie iura soIoV

(^uod(|ue niagis niiror, vobis perscribere leg-es

Danino.sas sinitis viiia maucipiaV Scilicet ol)scuruni est vestrani uou velle saluteni, Ex vobis Murinii jtracter aniare nihil? '•'^ Non tanieii bis priiimni est res haee aiiitata fpierelis,

MiJle niodis acta est fabubi, niille loeis. Verum age per superos iterum, cbarissinie loiia,

nie an adhue surdis auribus ordo manet? <vHiid parat ille adco ius^tis llidtmas in armis? 20 (^>iiid bona Frandscnm turba secuta dueein?

Fidlor, au aspicio pedicas Jlcfuidron balientemy

'J'e cui)ere in vinclis jmsse, Martine, nioriV ^Miidquid id est, uisi mens Btiffeiii animosa lefeliit, (Jminor infaustuni, j»crdita Roma, tibi, -''i I'erdita poiditiei p()stf|uain data serva tvranno,

K heu, de (pianto cubiiinc bipsa iacesi (^)uani libertateni cunctis dare, Iioina, solebas,

As])ice te, infeiix, (piani nihil huius habes. Heu, ubi niaiestas? (pio tanta potentia lioni/ic, •50 Totius arx orbis, (pioinodo tracta iacesV

Onuiia sie pereunt, etiani eelsissinia reruni,

Kt nihil est isto sub Io\e scnijter ideni. Musa, rt<li, (|Uo te iaeis ultra septa: per istas Ceu vepros (pKtdani sueta lurore rajiiV •'•'» 'rantuni iter "\ anini<» tibi gratulor illud, loHd.

Est quod jiraeeipui )ioininis iude trahas. Forsan nt obtrectet, sicut sulet oninia, livor,

Hinic tu iainduduni spernere doctus eras. <^uis >a|)iens curvos tinieat crocitare molestos, 1" l>uni ((Uod deleetet, proo-rpdiatur iterV

l)iira sibi iniclix nt riiperii ilia xentcr,

48. Eubaiii Ilcssi ad Jodocum Juiiam tliculuguin cum Martiuu etc. 53

h'ideiuluiii plus (|uani (|U<>(1 iiiovearis orit.

Naiii satis in poinas ipse est sibi se(pie dulondo

Evirat et soli eariiiricii)a sibi e^st. Qiii quoniaui male seniper agit. fngit aiirea solis

Lumina et in tcnebiis sonlida tal|)a iaeet. 5

Kt ([Uoniam placct hoe vitae j^enus, imprecor illis,

Quod nune sunt nii^cri, seniper id esse queant. Tu vero nullo invidiae pcrtu.se veueno,

Xon unquam miseri sordibus aete lucri, Cläre bonis animi. ling-ua. pietate tideque.

Quod faeis, ut tacias «aepe diuipie. precor. Quis cgo nee vidi nieliora negocia i'actu

Xec rpuie tu pos.ses aut i)rius aut meliu.s. Tantum erat adserto Marthinm vincere Cliri.sto,

Tc soeium tinti muneris esse. V'ale. ir»

In: ..lIiibobhiiLuPtor. i L\ KVAXGELICI DOCTOIÜS I Martini Lutliori laiidcni ilotciNioiioniiß I Eleuias. IUI. I Ad lorlocimi lonam. Xortlnisanum cüoodem ! al'aesKn;

redeunlem. Eleyiani. I. i I Heliit Eol)anu Hosso Autlioro. | " 12 MI. 1".

Letzte^ lil. leer; Co'': .. Argeiiturati loanncs IViiisz actlcliat suli anniim j Domiui . M . D . XXI .'•' Bi. 1> ij''. Einen I>riirk ..Erpliui-diac iniininicbat Mathcu> Mah-r inonx' Maio Anno M . I) . XXI ."' 4" eiwähnt Corp. lief. I. o'.ti. Anoli in üix-rnni tlclii Eoli. liossi furranines duao. Erancof. l.")<!| pa.ü. SfiOt, und bei IJöckinf;-, opj). IlnftiMii. Vitl. Ivraiisf Eol). Hoss I. :V2."i. :V2ti.

•U). .I(»na> an .Melcliiur v. AaclitMi. 1021. .Mai 1.

N'iTspricIit Kiiisorj;;^ für t-iiu'ii Ni-llV'ii Mi-h-liiui-s. Ltitln-r.-5 KiicUki'lir .•ui> WUnii^ wird orwartot. -ioino W'ovmsov l'cilo wiril tfoilrnckt.

S. \ enit ;ul mo \('.r s<n(>rf\^ ncpos tuus fjinn uiias \M'<:ilhi:rns\ in vii;ilia Pliiiippi. puer. ut tacics promittit. bduae spei et iiidnlis. Studebo egn. nc coneepta de me opinione bona l'allaris, ne probjic ma toriae incptus adliibeatur laber. Ad liaee libri vasc eonelusi ad nie pervenerunt, (pios ita ut iusseris (-(»nelusoü servo. (pioad liue ])i'r\cneris. Luthcri iuxta pii et doeti reditum ex Vangionum eondtiis Ine iinlies expectamus,- euius res))onsio Carolo istliic data"* iam sub prelu est. Quam pvimum rccusa tuerit, niittain. \i\c attpic tunm VorchopoVifdin^

' l>io uinML'klaiMiuiTifn \\<)i((> sind vnn andrer Hand lieisresflirieltL'n. NicUt-iclit vun der dos .Vdrc*saton.

- Nach Köstlin, Luther 1- 4tjl neinite ^icii Jonas i'r.st aiu •_'. .Mai v<iii Luther in Eisenach: aber aus diesem Briolo erhellt, dass er scIkmi frühor ihm nach Erfurt voraustioeilt war.

■'• Erlauifor Ausgalte ()L:571 Es i^t iiiicli->t \>ahr.-(h('inli':h. davs ch-n Jona.-< Luthers Wininscr Medi- in Erf'ui-( /um l>ruil< bcttirdfrle.

"• Ans Forchheim'.''

I. Der Erfurtef Hiimaiibt.

aiua. Vivat vir veneraiulus tarn )>iiis quam eriRÜtus d. Heniumnus Pfeiitfei: Data die l^hilippi et laeobi, Christi Ihitriun aniiu XXI.

Vir«) veuenuKlo, duiiiiiu) Mclimi jso] tie Aijois Xuitlu>r-/iiiiii CaiionuMi, siio in Clivisti) chai'iss.

Oriuiii. in Wolteiib. Cod. Xipv. :]'j\K t'ul. 25.

7)0. ErasiiiiLS an .lust. Jonas, \')'2\. 1 U.Mai.

Siulit .Julias vom vöUigoii Ausclihiss an Liulifi- ziirückziiliiiltoii . klagt über ila.s tuniiiltnarisi'hi' Vorgi-hca Luthors: .Mässigiiiii;- und ^'p^•traul'll auf I'apst und Kaiser wi'idi'ii weiter tüLreii.

Eira^Dttis Ivotennl fodoco lonae s. d. Hie iaui diu riiniur est c(»u8tans . loiui chavissiiiie, te Vuormaciae 3Jarfino Lutlitro conti- «eiiter adtiiisse. Nee dubito, (luin tua pieta.s hoc egerit, (luod ego t'iicram actunis, si contigisset adcsse, ut baec tragoedia moderatis rationibus sie sopiretur, ne i)osthac posset inaiore cum orbis lualo riirsus eriiinpere. Quod equidein (ieu)iroi' non e.sse faetnui, (|Uiiui ea res vehementer cordi fnerit optiniis viris, qui, sicuti digiiiuu est animis vere christianis, ciipiebaut esse eonsnltiim eeclesiae tran(|iiilli- tati. Qiuie nisi concordia sibi iimgatiir, eeclesiae voeabiüuui aiiiisit. Quid eniin est aliud nostra religio quam pax in s|)iritu sancto y Porro Christi ecclesiam, (luoniam adhuc pisces bonos et nialos eodem reti coniplcctitur et zizania niixta tritico terre cogitur, et olim magnis vitiis laborasse testantur veteres orthodoxi, snbinde deplorantes corruptissimos nioies eorum ordinnm , luide conveniebat ingennae pietatis exempla proficisci. Forro (piam eeclesia Komana et olini degencrarit ab evan- gelieae pietatis studio, vel Hieronymiis satis argnit, ([ui cam ex Apoca- lypsi Babyloneni appellat, vel divus Ijernardiis in libris, quibus tituluni tecit de considoratione. QuaiKpiiini non detuerunt et ex recentioribus celebrati nominis aulores, qui publicani instaurationem eeclesiasticac disciplinae tlagitarent. Veruni haud scio, an unquani eeclesiae proceres taiito studio tanique palam inhiaverint huiusniodi coiiiinotlis, quae Christus docuit oporterc contenini, quam hodie videmus. Nee minus erant collapsa saerae scripturac stiulia <|uani niores. Divinae literae servire cogeijantur hunianis cupiditatibus. Populi cretlulitas in quaestum paucoruni vertebaliir. Ad haec ingemiscebant piac meutes, quibus iiiliil est auti(|uius Christi gloria. Ea(|ue res etitccit, ut initio tantum unditpie tavoris habuerit I/iifltenis , (piantuni non arbitror saeculis iani ali(|Uot ulli niortaliuni contigissc. Hitpüdeni, ut t'acile eredinius, quod vehementer optanms, existimabant exortuni houiinem, qui purus al» nmnil)us huius mundi attectibus lantis malis reincdiuin aliquod adlerre l)ossct. Nee ego prorsus ilesperabani , iiisi (piod slaliiii ad priuiuni

bO. Eraämub un Juäl. Jonas.

gnstum opusciiloniin , (|uac Lutheri nomine piodire coeperant, jdane verebar, ne res exiret in tumultiini ac publicum orbis dissidium. Ita- (pie monui per liteia.s tum lAithtruni ijjsum, tum amicos illius, quorum autoiitatem arbitrabar '<\\)W(\ illuni valituram. <^ui ([uid illi dederint eonsilii nescio; certe sie tractata res- est, ut perieulum sit. ne male tentatis remediis malum nobis eonduplieetur Ac \eliementer demiror, mi lona, (juis deus agitaverit ])ectus Lutheri. dmn tanta calanii licentia in Knmanuni pontiticem, in scholas omnes, in philosophiam, in urdines mendicantium inveheretur. Quod si vera tüissent omnia, id quod aiunt longe secus habere, qui scriptorum illius ecnsuram aguut, provoeatis tarn multis, <[uis aliiis exitus expectari poterat (piani hie quem videmusV Lutlicri libros haetenus non vaeavit legere, sed ex Ins quae dc- gustavi, quaeque reeitantibus aliis nonnunquani (»biter hausi, quanquam de veritate sententiarum, quas adt'erebat, fortasse non erat meae medio- critatis pronuuciare, ecrte modus et ratio negoeii aggrediendi miiii neuticpiam probabatur. Quum enim per se res sit amara plerisque veritas, quum per se seditiosa res sit longo usu recepta c'on\elleix', consultius erat rem suapte natura aeerbam traetandi eivilitate lenire. quam odium odiis addere. (^Uiorsnm igitur attinebat |)aradoxis agere atque ita proponere (|Uaedam, ut prima speeir magis ctiam otfenderent quam i)ro))ius ac tixius inspectaV X.im ((Uaedam ctiam obscuritate velut att'ectata nudesta sunt. (^Miorsum .-ittiiicbat t;im atmcibus con\ iciis saevire in eos, quos si sauare cupielKit. imprudciitiac. sin totius oi'bis malo i)ro\ocarc, impietati tribucndum erat y Torro cum prudentis ncc<i- Momi sit dispcnsare \oritalcm, hoc est promerc. cum res postulat, et promere quod satis est, et cui(|Ue pnmiere. (|ii<'d sit accnmnindaiii. ille tot libeliis p aeci))itatis sjmid cit'udit omnia nihil non cvidgaiis ;ic cerdouibus etiam C(»mmuniii taciens, ipiae solcnt inter cruditos ccu a'j<TTi/.a y,y.''. a-o:;r-y. tractari : ae iiequenter inii)etu quculam immodorato. mea quidem sententia. tcrtur ultra iusrum. (^nod gcnus est, quum satis esset admonuisse theologos, plus satis illosadmiseere philosophiae pcri- patetieae vel sophistioae magis. Ille totani Aristotelis philosoi)hiam animi mortem appellat. Habet evangelicus ille Christi Spiritus |)ruden- tiam suam, habet eivilitatem ac mansuetudinem suani. Sic ipse Christus ludaeorum atl'ectibus senu.'t attempera\ it. Aliud loipiitur turbis crassi- oribus, aliud diseipulis, quos et ipsos diu tolerans paulalim adducit ad intelligentiam philosophiae eoelestis. Hoc consilio iubet suis, ut prinium poenitentiani praedieent et imminens regnum Del. de Christo taceant. Sic Petrus in actis apostoloruni mm contunieliosa, sed miti et amanti concione tantam multitudinem primitias addit ecdesiae. Non \oci- feratur in eos, ipii Christum (»ccidcrant, non verbis atrocibus exaggerat

56 I. Der Ert'urtor Iluraaiiiisl.

illoriun impiam insaiiiani, cum probabile sit, in eo uiimero fuisse, i\\ü C'liristiini ad mortem impulissent. Sed velut illos sublevau!?i, ait, li<>e coiLsilio (livino sie esse ))eractum ; mox etiam sceleris imjjietatem in ipsum saeculnm reiicit: Salvamini, iucpiit, a j^eneratioue ista prava. Non regerit in illos convicium. a(|uibiis dicti sunt esse multo madidi, sed moderatis rationibiis excusat, novi Spiritus eneri^iam esse non vini: prolert Jolielis testimonium, quod sciebat apud illos plurimum habiturum ponderis. Ac nondum Christum pronuntiat deum et hominem , hoc mvsterium suo servabat tempori. Interim viruni iustum api)ellat, do- minum ac Messiam pronuntiat id(}ue ex auctoritate Dei, quem religiöse colebant et illi, ut ex patre cognito filio conciliaret favorem. Ad haee cum ostenderet, de Christo non de David dictum, quod illi de David interpretantur, sermonem ottensurum pracmitigans: Yiri, in(iuit, tiatres liceat audenter dicere ad vos de patriarclia David. Sic Paulus ouniia lit Omnibus, ut omnes Christo lucritaciat, suos instituens, ut cum onnii mansuetudine doceant, non alienantes queunpiam morum et orationis asj)eritatc, sed mansuetudine \ incentos etiam morosos et asperos. (^uanta civilitate Christum praedicat Atheniensibus, illorum vitia in saeculum ipsum reiiciensl Et tempora quidem, inquit, huius ignorantiae despiciens Dens. Ipsos honesto gratofpie prologo ^ iros Atiieniensis a})pellat. Nee saevis verbis exagitat inq)ium cultum dacmoniorum, sed oratione civili superstitionis illos insimulat (pii plus colerent (juam oporteret. Titulum arae forte ci»nsi)ectum torquet in argumentum fidei, demutatis etiam et amputatis verbis nliijuot: nee adhuc Christum aliu.d a))pellat (piam virum, per quem Dens slatuisset eonferrc saluh-m universo mortalium generi, nee apud hos i)rofert proplietarum testimonia, minimum habitura ponderis, sed Arati testimonid cum illis agit. Quanta cum urbanitate causam suam apud Festum agit et Agrii)i)aml Sic Augustinus refellit luriosos Dcmatistas et plus quam insanos Manichaeos, ut et citra rei meritum saeviat et caritatis dulcedinem ubiijue admisceat. salutem illo- rum sitiens, non exitinm. llacc doccndi mansuetudo, hacc dispensandi sermonis divini prudentia cepit orbem , et (|ii()d iiulla uiKjuam arma, nulla philosophino subtilitas. nulla rliet(»rum clo(|uentia. nulla vis aut ars [jotuit liumana, sub Christi iiigum misit. Quo magis nos op(»rtet. si prodesse cupimus. al) oiiinibus ('(inviciis tenqjcrare, praesertim si, a(hersus (jUos agimiis. publica pracmineant auctoritate. Paulus hono- rem del'erri \ult magislra(il)us, etiam ethnicis et Ncbiti 7:yj.vji-)^tu quod Mosaico palauKjue scelerato pontitici maledixisset. Vult scrvos Christo initiatos religiosjus etiam obscqni dominis ethnicis quam antea feeerant; vult ii\<tres a proji-'ssionc (Miristi magis etiam esse morigeras maritis impiis. non oli aliiui nisi ut coiumoditati' iiioniui pi-llicerent omnes ad

50. Erasrauj. au Jiibt/ Joiiati.

I

suiiorcni evjingelicac doctrinae. Cui pia mens est. uti(|ue nihil aliud (ijuani prodesse stndet, aut tacens, si nnlla spes sit })roiectus, aut ita proniens ae dispcnsans veritatem, nc |)r() reniedio uiorhi vini exasperet. Hriiti!s indii^natLir Oiceroni, (pii suis concionibus et seriptis irritaret eos, quos irritatos non posset oppriniere. Piatoni non displicet tiicus ac dissi- mulatio in i)liilosoplio, rei publicae moderatore, modo teehnis in i)opuli l)onum ahutatur. A cliristiano, t'ateor. decetomnem abesse i'ueum, sed tamen inciditaliquando tempus, cum recte tacetur veritas et ubi((ue magni let'ert, (pii) tem|)ore. apud (juos et (piibusniodis ea promatur. Medici Hdeles non statin! ad extrema ivmedia decurrunt, prius aegrotiun corpus levioribus pharmacis praeparant atque ita dosin teniperant, utsanent, non obiuaut, Xec istos audi(». qui aiunt }:,ravioreni esse njorbum liuius saeculi, (piam ut levibus remediis sanari (pieat. l'raestat malum iuxta j;raecuni pro- verl)ium sincre ut est, (piani non dextris remediis exa^'itarc. Xe(|Uc vero ncji,o noiniumquani Deum bellis, pestilentiis, at'Hictionibus cmendarc suum g'regem , non est tamen piorum, interre l)ellum aut at'tiictionem impiam. si Dens aii([uando mahTm alicnorum vcrtit in bonum suoruni. Crux Cbristi salutem attulit muiulu. et tarnen exsecramur eos (pii illuni ad cruceni adegerunt. Mors martyrum illustravit pariter et contirmavit ecclesiaui Dei, tarnen danmata est eorum inipietas, per (pios hoc bonum nobis C(nitii»it. Multi minus essent mali, si divitiis ossent si)oliati, non tamen est probi vir!. (iucm(|uam spoliaro suis, (pio illum rcddat meliorem. l'orro cum (»mnis novitas pariat tn;nultuni, etiamsi ([uisvocet ad meliora, si (|uid dissidebat a receptis, erat ea si)ecie prop(»nen(linn, ut quam mininnim dissidere videretur. At aiunt, Luthenini aliciuoties. cum eadem doccat (|uae ccteri, tarnen verbis ipsis, ut videtur, conari, ut diversissima vidcatur atitcrre. lam ut sunt bomimim mores ad peiora proelives, sie erat medcndum borum \iliis, ut aliis mm ))raeberctur ansa lioentius peccandi. l'aulus sie praedicat libertatem evani^elicam advcrsus per- niciosam legis servitutem, ut addattantum: ne libertatem in occasiouem detis carni. Sic dehortatur a t'rigidis operibus legis, ut incessanter ad- hortetur ad opera caritatis. Fortassis erant, (|Ui sinq)lici studio fave- bant ad meliora vocandis ordinibus ac proceribus ecelesiae. Sed liaud scio an sint, qui j)er baue (»ccasionem inbient opibus ecclesiasticurum. Qua re nihil arbitror scelcratius ac j)ublicae tran(|iiillitati ))erniciosius. Etenim si idc(» fas arbitrantur , invadere tacultates sacerdotuni, quod quitlam suis ad liixum aut ali(M|ui ad res parum bonestas abutuntur. ncc civil)us ncc maguatiluis ;di(|Uot crit satis lirma rcrum siuirum l)OSsessio. Ucllc \cr(» coii>ultum rci)us bumanis. si inquc tollalnr a sa- ccrdotibus. (|nii peius :ibnt;mlur li<»niincs militares, (pii sie sua pmlundunt. mmnumquam et alicn.i, iii niilli nMutalium sinl usui. Nc ipsos.quidcm

1. Dur Erlurtur iluiuauitit.

audio, nii lona, qiii diciint, LutJierum adversariorum intolerabili pio- cacitate provocatiiin non potuisse teuere ehristianam modestiam. Quo- iiiod()Cunc(ue sese gerebaiit alii, qui talem siiseeperat personam, debebat Omnibus ne^iectis sibi eonstare. Denique erat ante prospiciendus exitus (|uaiu sese in puteuni hunc deniitteret, ne eontingeret, quod in apoIog;is aecidit capro. Etiani in piis rebus stultum est aggredi , quod nou possis absolvere, praesertini si conatus paruin felix pro captatis eom- modis summa adt'ert incommoda. Videmus rem ineum deductam locum. ut ego sane nulluni videam bonuin exitum, uisi Christus arte sua te- meritatem (|Uorundam vertit in bonuni publicum. Excusant illum quidam, (piod alieno impulsu coactus primuni scripserit atrocius. deinde non com- miserit sese clenientissinii JAviiis iudicio et Caroli Caesaris longe optimi niansuetissimique principis tidei. At cur illi magis libuit istis auscultare quam aliis amicis nee indoctis nee rerum imperitis ad diversa vocantibusV lam plerique, (pii illi tavcbant, cuiusmodi, (|uaeso. |)rae- sidiis illum tueri conabantur? ridiculis libellis ac minis inanibus! Quasi vero istius modi nugae aut terreant adversarios aut delectent bonos viros, ad quoruni iudicium negotium omnc tuerat attemperandum. si modo voluissent suae fabulae felieem esse catastrophen. Nunc quan- tum malorum agmen haec tcmeritas dcdit! bonarum littcrarum studia ac multos bonos Jkiros non mediocri degravat invidia. qui initio parum eraut iuiqui Luthcro, vcl quod spc-rarent rem seeus ab illo tractandam, \oA ob liostcs forte communes. Aecidit enim nescio cjuo easu ut, qui initio negotium facessebant lAithcro, liostes essent bonarum litte- rarmn, et ob id liarum cultores minus iniqui eraut Lnfhcro. ne ad- iutis adversariorum partibus liostium vires adversum sese contirmarent. Tametsi utcunque res habet, priorcm oportuit esse curam relig•i(►ni^ rpiam studiorum. At([ue hie, mi lona. coactus sum ali(|Uoties desiderare specimen evangelici j)ectoris, cum viderem Lutlicnim, sed magis buius fautores, hoc arte ((Uadam atlectarc, ut alios involverent odioso ac i)ericuloso uegotio. Quid enim attinebat Capnioneni satis liactenus oneratum graviore onerare invidiaV Quid opus erat mei nominis toties invi- diosam tacere mentionem, cum res id nc(|ua(|uam HagitaretV Admonu- »Mam Lathenun. privatis et obsignatis littoris, mox fjipt<i<ic sunt excusae. Admonucram Card. Moguntimtm obsii^nntisWttcrh: ne temere Ltithcnwi. cuius adhuc causa plerisque bonis erat plausibilis, (|uorundam libidini (lederet. Evulgata est iormis, }uite(|uam reddita. HiHhabliif^ suis ad njc litteris (pieritur ei)istolas qnasdam circumferri excusas, quas nemo un^piam illi reddidit. In bis liortantur cum, ut persistat in eo quod coeperal , quo scilicct \'olent('m n»»lentcm pertraliant in buius t'actionis consortium, I'", mcis libris (pios scripsi prins(|uam somniarem cxori

50. ^raitiuus an Jiiät. Jonas.

turum Luthcrunt, ocliü:>ia (juaetlaiii (.lecerp.seruiit et in ji:eiinaiilcain veisa liiij:,iiain publicaniiil, ((iiac videiviitiu- alliuia (|uibn.sthuii Luthcri dog- inatis. Et ainic'i viduii volimt ([ui liaec taciinit, cum capitalis iuiiniciis nibil possit hostilius. Xoii erat tantundein ad laedenduui iiigenii iis (|iii milii pessinic volebaiit. Hoc telnui ilü porrexeriiiit iiiiiiiicis iiieis, lU iaiii in piiblicis coiitiüiiibiiJs praediceiit. (juac niibi conj;ruaiit cum Latkero. Quasi vero veritati non sit utrinique al'fiuis talsita-s, si praeter- ^radiai'c iiueani. Ego fbi'tasso aliculji nioueo. nun esso teinere suspicicnda Vota, nee probo istos, (jui doini relicta uxore et liberis, quoruni et vitae et pudicitiae eonsultuni oportuit. currunt ad divum lacobuni ^ aut Hiero- soli/nuüH^ ubl nibil erat illis negotii. Moneo iuvenes non e.sse pellieiendos ad vineuhi rdigionis, ])riusquani .sibi noti sint et nurint quid sit religio. LiifJient.s, ut aiunt, in totuni dannuit oiunia vota, Alicubi querur onus conte^sionis (luurundani lacpieis aggravatuni. Luthcnis, ut aiuut, ducet reiieiendani oninem eonfcssioneni ut pernieiosani. Alicubi dueui priniuni uptinio.s auctores legendos, addens ex Diunysii libris nun tantundeni tructus percipi, ((uantuni tituli videantur pullieeri. Luthems liuniineni iueptuni vocat utaccipio, et onniino lectu indignun». Hella vero cungruentia, si (|Uo(l ego per occasionein vere dixi ac nioderate, aliiis depravet, ultra .saejtta transiliens. Iniquissimis autem legibus niccuni agctnr. si praestare eogar, ne <|uis in posteruni etiam scriptis nieis abutatur. (piae lelieitas ne Paulo <|uideni apostulo contigit, si liuius eoUegae Pelro credinius. Quanquani, ut iugenue dicaiii, si prae- seisseni huiusni<idi secuhnn exorituruni, aut non seripsisseni quaedani, (piae scripsi, aut aliter seripsisseni. Sic enini prudesse eupinuis unnii- bus. ut. si tieri possit, neminem laedanius. Sparguntur libelli couiura- turum, in (piibus |)iiigitur et Erasniu^. Mibi vero nulluni numen in- visius quam eoniurationis aut sebisniatis aut t'aetiouis. Tota liaee, (|ualis qualis est tabula, me dehortante coepta est, certe inodum con- stantcr improbante. Meae literae nulli factioni servierunt unciuiim (piam Cliristi, ([ui cuuimunis est omninm. Quid lioc ingenio, <(uid bis literis valeam neseiu, certe conatus sum et cupio prodesse non modo Germanis, sed (iallis. llispanis, Hritannis, Buliemis, Kutenis at(iue adeu Turcis quo([ue ac Sarraeenis, si queam. Tantum abest, ut factioni tam peri- culosae mc voluerim unquam admiscere. Atquc Interim [»rudentiam etiam desidero in bis, (|ui buiusniodi teebnis (luenciuam allici posse credunt in castra sua. .Si quem curdatum viruni alienare vellent, qua ratione id potius taeerent? Satis autem declarant t'j/j!v/;v esse ut aiunt izi/.o'jpty.v .- (juum in rc tam periculosa talibus Hdunt praesidiis, \v

' Nach CompoNfclIii. Vul. iMasmi f'oll(ii[uia familiaria. I Im 1717 |>ii. Itiof, - Scliwaclit' lliltc. S(li(»l. .\rist. Lysistr. 110.

60 I Der Erfurter Humai^t.

niisere vereor, ne res; liaec uiiiul reli(|uas natioiics intens dedecus ad- t'erat nostrae Gerinauiae, (ineiiiadmoduin vulgus honiinuni sulet paucoruiu stultitiani iiiiiversae nationi iiii]mtare. l'ot igitiir atrocibns libellis, tot fiiinis, tot fbrmidabilibus iiiiiiiis et ainpulli.s quaeso, quid aliud actum est. nisi ut, (|Uod ante disputabatur in seliolis velut opinio probabilis, postbr»c sit articuhis tidei. et iani vel cvangeliuni panun tutuni sit docere, dum exulceratis oinnibus nihil non lapitnr ad calumniani. Poterat LnfherKs magno cum tVuetu christiani grej^is tradere philosopliiaiu evangelicani, puterat edendi.s libri.s ])rodessc niiuKlo, si ab bis tcmpe- rasset, (piac non poterant non exire in tumultuni. Mcis quoque hicu- brationibus bonam eaptaii tVuctus iiarteni detraxit. Ne disputationes (pudern in .seholis liberac i?unt, (piae solent ei>!se liberrimae. Si fas esset odisse quemquani ob piivatas otfensas, neminem magis lacserunt fjufherdRi (|uani nie. Et tarnen optarini illo .salvo hoc longo pernicio- sis^iniuni dis«idium comjjoni, et iis rationibus coniponi, ne post graviore cum periculo erumpat, (piemadmodum solent male curata ulcera. Diees mihi, charis.sime loi/.', (|uorsum mihi texis istam iam seram (pierelam? Primum ob hoc, ut quanquam res longius progressa est quam oportuit, tarnen etiamnuni advigiletur, si (pio modo tantus tumul- tus sopiri queat. Habomns i)ontificem sua]»te natura clementissimum. habemus Caesaiem miti placal)ili(iue prneditum ingonio. Id si tieri non potest, nolim ut tu tcliuic negocio admisceas. Ama\i senqjer in te praeclaras Christi dotes, (piomagis ('ui)io te servari negocio evangelir<». tjuo magis amabain /hiffntlci venam ingenii, hoc magis doleo ii()bis ereptum per hos tumultus. Quis niitem non excrucietur animo. si l*Jiilif)f)Hs Mehuu-Jdhou iuvenis tot eximiis dotibus instructus i)er hanc tenq)estatem publicis ernditoruni votis adimeretury Quod si (piaedam ortendunt in liis, (|uorum arbitrio res hunninne temperantur, censeo suo domino rclinquendos. öi ae(|ua praiseribunt par est parere; sin ini(p!a, sanctum est tojerare, ne (piid deterius accidat. Si saeculum h(»c rotum Christum non tert, est tamen ali(pii(l cum quatenus licet praedicare.

llaec (|Uae tecuni nunc ago, mi fona, velim agas cum Fhilipjio aut si (|iii sint nlii P/ii/ip/to similes. Ante omnia censeo \itandum esse dissidimn niilii buno non p»'rniciosum. Kt ita saneta ipiadam vat'ricie tcmpori scrviendiim. nc tanicii pin(hitiir thcsjuirus cvangelicae veritatis. linde corru|)ti mores piiblici possciit lestitui. Fortasse rogabil ali(|Uis, niim ali(» sim animo in Liitlnruni (|u:im tiicrim olim. Imo codem sum aniiiKc scmper «iptavi, iit imitatis quibusdam, quae mihi displicebant, pure tractarct exangelicam phih>s(q)liiam. a qua nostri saeciili mores heu niniium dcgcncrarmit. Scmper conccliim malim quam oppressnm. (»ptabaiii iiliim sie tractarc Christi iK'gociiini , nt ceelesiac proceribus

5(J. ftrasiiiu> an .Inst, .lonas. Ol

aiit probaretiir juU certc nou iiii|»robaietur. Sic nniiiri cnpicliaiii LittJuruiii, iit palaiu i\c tntd posvjt aiiiari. Xec alio siiiii aniiim in iiicos rabiilaf>i (|nani in illiun: si tarn pio pracdicarint Clirij^tuni , (|uaiii impic sunt in nie (U'l)ai'cliati, obli> iscar ipiao patrarunt in nie, et exoscubilxtr Studium in Christum. Non odero blaterones si coepcrint esse Cbiisti praeeones. I')ene vale, Lomiiii VI. Id. Maias anno Mdxxi.

A = Epistolae Krasnii ad <livoisos IJasileae 1521. p. 655 65U. H l'es. Erasmi Epj). Opus Hasiloa" lö58. p. 550 .554.

C Epistolarnm Erasmi lihri XXXI. Eoiidini 1()42. lili. XVII. cp. JS. Sp. 7ti2' 7«i5''.

1) aiis/iinlich in IJnfkiiii;, Ilntti-ni Opp. II. (it;. Ü7.

II. In AVittenberg.

I>is zum lieiclistage in Aiiiisl)urii-,

1521—1530.

51. Melaiichthon ;in Spalatiii. \7)2\. .)\uü ].

Meldet, ilass Jonas .u,csteni ..couditioiic .uictoratus est pro inoro .saconlotuiii i't si niavis papisticum verbiim, iiistallatiis.'- Er worde aber in AVittcub. nii'lit /n lialtpii sein, wenn man ihn niflit von der PHicht, über das kalionisi-lic Rocbt Vorlesungen zu lullten, dispensieren wolle. 8p möfie daranfliin seinen KiiiHiiss bei Hofe geltend niaoben.'

Corp. Ref. 1.090 f.

52. Luther an .1. Jonas. ].")2]. Juni 8. 20.

^Vidnl<•t iliin von der Wart burj;' aus seine Sebi-jt't: ..lvarioni> Lat(niiianae jmi incendiariis Ivovaniensis Seliolae sopliistis redditae LutherianM confiilatio •■ mid wünscht ihm zum neuen Amte in Wittenbei'fj; Glück.

De Wette II. 17 f. P^rlanuer Ansnabc Opera varii arüiinienti V. :l97f.

5:-i. Erasmiis an .). .lonas. 1521. .luni lo.

Sendet iinn auf seine Hitler eine Scliildej-ung des Lebens und C'liaraktors de- 'bdutnn Colet, als eines ., ei;regium aliquod pietatis exemplar. ad (|nod tuum institutiim attempcres." E.\ rure .\ndrelaco. - Id. lun. A>J. M . 1) . XXI.

A -— Epistniac Erasnii ad divcrsns. JJasiloae 1521. Trid. Cal. Sfiitcmliris. p. 569 .579.

IJ = Des. Erasmi Epp. Opus iiasÜL-ae 1.5.58. p. 480 -488.

C ^ Epistdlartim Erasmi ]il)ii XXXI. f-oiidiiii Ifili*. lili. XA'. t'p. 14. Sp. G97— 710 (datierf ans dein .Talirc 1.519!).

5 k .lonas an Kriedricli d. \\. 1521, -Juni ]•,).

Hittot, ihn von der Ver|itliibtunt; . Whcy lvani)iu>;clies Kecht Jessen zu müssen, zu befreien.

Dmclilauclitigstei- und cristliclister cliiiifiirst Eiir durclilauehti^stor cliurtiirstliclu'ii i;na(K*n .scint mein iiiiterteni'|,c dienst /inor. (Jiiädii;stfr liciT. DtT ptVunden und j)rol)8tev j;-ewer und besitz, das e. i-. i^. mir mit so gTosscr nnd unerliörlcr milde ^elilien hat, hal) ich, das der all- meehtii; (4ott zum besten wende, eingenunimcn. Derhnlben ich mich so bald ^egen Wificnhnti ^Yendon will, wenn ich mit dem \\eni,i;'stcii

> V.sl. Lenz in dci' Marlmr.ircr Feslsclnift ziini l.ntlicrjnbilainn 188;', S. oiV Hu'. - Anderleciit bei IJrüssel.

54. Julias an l'iiiMlricli d. W . r>'.5

winken e. c. g- geiniit und nu'inun^' Aermerke. Demnach e. c. ^- ich itzo untertenigste danksagung thne. Aber solche grosse milde irem verdienst nnch znrtirnen , und das 1)0 v unsern zeiten ein solcher und also gesinnter gegen den schrittlichen künsten fürst, ein so weiser, ein so gerechter und ein so williger fürst den leuten gnad zuerzeigen ge- lebt hat, wird ungezweifelt eur c. g. unsterblichen mtfrnherffs- verstand und ileis in ewigs gedechtniss füren und erheben. Meinem geliebsten freund Spalatino hab ich geschriben, was mir für Warnung, erinnerung und ermanung der lection der decretal und dem bebstlichen recht halben fürtref^liche und fürneme nienner in der schritt gethan haben. Der unnatürlich und frembde ansehen wunder ser itzo bei allen hochge- larten tiillt, also das auch der n;imen und das wort der decretal und des bebstlichen rechten schier veracht ist und stinkt bei den gelarten.

Aus WHtenherg ist erschollen die warheit (iottes und das wort des liern ist kummen aus und von den Sachsen.

Derhalben e. c. g. irem hohen verstand und warlich königlichen Vernunft nach on zweivel in alle saehen ein so gnedigs einsehen haben wirt, das der euangelischen saehen und handlung, die in e. c. g. stat \\ iitruhcrg so seliglich angetangen und aufgangen i.st, auch der alier- reinsten und allerdarsten glorien uü<l ere der warheit und unsers herrn und seligmachers Christi kein abbrueh geschech.

E. c. g., die der allmechtig r4ott dem commun seiner Christenheit lange zeit frisch und gesund unterhalte, ich mich aufs untertenigst befel.

(rcben zu Erffoidfam raitwoch Saut Oervasii und Protasii. A. d. ir)21. E. c. g.

untertenigster diener loclocHS lonas.

Die verteutscht schrifft an mein gnedigsten herrn den churttirsten

zu Sachsen etc. Her lodocus Io)fas ans Erffoirif.

(Von Spalatin für den Kurfinstcn aus dorn latoin. Oriuiiial iilu'isetzt.) Neii- dockersclic Samnilunir Bl. 152.

55. Was man der Universiteth der 1521J nachdem 11). Jnni.

Probstey halben hie zu Wittenlicrj»- soll fürhalten.

. Erstlich das ihnen unverborgen war, wie in kurtzverschyner zeit nach des hern probst hie weiland doctor llennhujs absterben hr licentiat loyias lür ein probst i)resentirt und instituirt war. Darauf hatt er itzo meinem gn. h. dem churf. zum teil schriftlich angezeigt und eins

' Da diese und mehrere der loliicndcji Xunirccm undatirt sind, so bleibt die .\nonhinnff und .Anfeinarderfolir.' derselben zweifelhaft.

Ol 11. In Witteiilieri

teils iiiiterte)iii;lirli Jiir/,eit;cii lasten, wie lioeii er in sciueiii ^•e^^ isseii heseliweit weie, das er sieh wideniiiil) \'>n der licilimcii selniHt und dein i^'otlielieu wort zu den behstlielieu i-editen und in nienselilielie j;e- setz heii'cben sult, und \vas unrunis. lar und unlieil im darauf stünde, mit untertäniger vorhitt, im i;nediglieli zu verj;urinen doetor in der lieilij;en seliritVt zu werden und (lottes ler, si-hrift und worl in der seliul und kirelien zulüren. Weil dann die lection der deeretal der probstei allhie anlieni;'ii;' und eiiii;eleibt sei und von einem probst soll vcrwalt werden, solt villeielit unbeiiuen» sein aus berürter Ordnung- zu treten, auch villeicht nicht weniger bes(thwerlieli, wenn der neu probst wider sein j^ewissen solt beschwert und von Gottes gesetz zu den mensehlichen tradition und aussetzung wider sein willen und nieinung gedrungen werden. Darunib wer unsers gnedigsten liern begern. seiner c. g. ir bedenken, was in dem das best sein sollt, anzuzeigen. Darauf würd imni sein c. g. ir gemllt folgend auch nit verhalten.

Damit aber die saeh gelodert würd, bedachten sie iür ir i»er.s(m, ob das nicht ein weg wer, das man den neuen jirobst liess doctor in der heiligen schritift werden und darin zu seiner gelegenheit lesen nnd zu weilen predigen, und das er die lection decretalium von dein ein- komnu-n der probstei bestellt zuhalten, bis er mit der zeit mit einrr doctor -i)rcl)('nden in theologia mocht versehen, und ein redlicliej' ge- sehickter man zu einem probst verordnet werden.

(Jb aber diis mittel vor der universiteth bedenken zuvonnelden .sey, werden die retlie sich des wol vereinigen.

N(Mi(i('(l<ors Saininluiii; 131. 151.

'){\. ^\'as man der Uinveisitelli der L'rubstey halben liie ir>21. zu A\'ittenl)erjj;- soll fürlialten.

Kueli ist unverl)orgen, wie in kurtz v(»rseli\)ien zeit unßer gnedig- stcr herr der churfürst zu 8a<'lissen etc. nach doctor lloiitiiKjs [»robsts seligen absterben licentiaten Jonas \<m yorfhanscn etc. })resentirt hat. Dorauf bcnantei' lieentiat und prol»st itz(» in si-incm schreiben meinem gnedigsten heiii unterteniglich antzeigt . w ic ser itzo das ansehen der decretaleu und bcitstlichen rcclit fall, und also das auch ir namen bt'v fruniiuen und \M»lgelarten K iitcii \(ra(lit werd. und derhalbon in unter- tenigkeit gebeten, wri! die göttlich warlifit aus Wif/nihrni erschollen und das woi'i des liern darauls kummen st-y , sein e. g. wollen ein gnedigs und vleissigs einsehen haben, tlas der evangeliselien handlung. so in }] ilttiilni(i s(» sclj^licli angefangm. \\\\i\ der gloricn der gotlidicn

' s. Nr. 51.

56. Was man der Ujiiversiteth der Probstey halben hie zu Wittenberg etc. 05

wnrlicit 1111(1 iinsevs lieben lieni luul «eligmaciicrs kevn nbbrncli i;'e- schehe.

Sein f. g. vermerken aucli aus benantcn probsts schreiben an an (lern, das im grosser gnad and anncnier woltat nicht widcrfaren nmge, den das im gnediglich und giinstlich gestatt werd, bey der heiligen schrift"t und dem gotlichen wort zubleiben, darinn doctor hie in disor loblichen univcrsitcth zuwerden und lesen und predigen , und das sein gewissen des aufs höchst beschwert sey, das er soll in beiden rechten doctor werden und die dccretalen lesen (wie er auch viJlcicht in kein weg sich darzu begclicn werd), soiciur hohen beschwerung sich mit gotliclicr liulfl' zu entladen neben und mit untertcnigen erbieten, sunst alles das mit allem getrewen vleis zuthun, dartzu in mein gnedtcr ver- ordeii werd. Allein das er bey dem heihvertigen wort Gottes bleiben muge. Weil dann die lection der dccretal der jirobstey alliie anhengig und eingeleibt ist und von einem probst soll verwalt werden, bcdeiickt mein giiedigster herr, das villeicht unbequem sein solt aus solcher Ord- nung zutreten, und doch villeicht darneben nicht weniger beschwerlich, wenn der new |)robst wider sein gewissen beschwert und von dem gottlichen gesetz zu menschlichen tradition wider sein willen und nieinung solt gedrungen werden. Daruiiib ist unsers gnedig.sten hern begern, seiner c. g. euer bedencken , ctlich mittel in dem, und was ir für das best zuthun oder lassen aehteth antzuzeigeu. Darauf ir seiner c. g. gemüt und nieinung auch vernemen werdt. Derhalben wolleth euch dovon unterreden und was ir euch entschliesst uns vormelden.

N(Mulcckcrs Samml. Bl. 155.

Öl. Friedrich d.W. an -lonas. 1521. Juni 26.

Foi'dcrt iliii iuif, baldigst uiieli Wittenberg iiber/.usiodoln. wo wegen der jiiristi- selien Lection weiter verhandidt werden soll.

Friclrich etc. unserii grus zuvor. Erwirdiger hochgelarter liel^er andechtigcr. Wir haben ewr jüngst schreiben gnediger nieinung vernommen, ^\'ill [Wollen?] darauf der Sachen zu gut mit der universitet allhie lassen handeln. Weil aber das bedenken fürfället, wie die lection der dccre- tal sollt bestellt, auch sonst anders zum besten vcrordcni werden, wclehs doch eurs abwescus nit wol liescheen kann, so begeren wir, ir wollet euch zum fiirderlichsteu hieher gen Wiffoihoy fügen, und so ir uns eur zukuul'l vormeiden werdet, wollen wir darauf Jemands dazu ver schaffen, damit die sach ufs füglichst und bequemst, sovil <»ii be- schwerung bescheen mag, verordent werde. Uas haben wir euch nit

lliHch -Qu. l'A XVll. üritfw.d.J J. I. 5

66 II. In Wittenberg.

verbalten wollen, denn euch mit piaden sind wir geneigt, Datiuu Wiffnihcrg tlornstag nach iSaneti Johannis Ba])tistae. A. D. 1Ö21.

Dem erwirdig-en nnd hoehgclarten unserm lieben andechtigen herrn Jodocus Joiuis. licentiaten, probst Aller Heiligen Stiftkirchen 7A\ Wittenberg.

Neudeckers Sammluiis; Rl. 16').

r)S. Jonas au Kurt'. Friedrich d. \\. 1 'vi 1 . .Tuli c.

Üiuikt für i\:\^ P^.ntKcgcnkoiniiicii lios Kiirt'iirston in Saclicii dor Dncrotalea.

Durchlauchtigster hochgeborner fürst, gnedigster herr. E. c. g. seint mein leben und dinstwilligster wille zuvor. Gnedigster herr. E. c. g. schreiben hab icli zu Erffordt entfangen, darauß ich gleich als aus einer gnedigen und heilwertigen zuentbietung und aiitwort des heilgebenden Gottes bin ergetzt und erfreueth worden.

Denn es hat aus gotlicher Schickung also müssen ergeen, das der fürst, so Christo unserm herren und seligmacher aufs höchst verbunden ist, ein solchs urteyl und bedencken von den decretalen und mensch- lichen Ordnung, rechten und gesetzcn habe.

Es anteth mich auch und ich verhoftt zu\or und ehr ich schribc, CS würd durch Gottes hülf dohin kommen , das unler c. c. g. einem solchen churfürsten in der universiteth zu J] itlcnhcrg die höchste vol- ckommenheyt und die der andern untetickeyt strafft, und <lie allerbest Ordnung des Studiums, davon bisher auch die fürnemsten meinicr allein mit 'Aorten gehandelt und philosophirt haben, nicht lang aussenbleiben und absein würden.

Weil dann e. c. g. mir gnediglich geschriben haben, es sollt in meiner gegenwart von der bestellung der decretalen gehandelt werden, demnach bitt e. c. g. ich gar unterteniglich, sie wollen leut darzu vcr- schatfen solchs zuverordnen.

Wann e. c. g. und ireni hohen vorstand, urteyl und erkenntnuss und irer warlich konyglie-iicn Weisheit untergib nnd unterwirf ich dise gantze sache.

E. c. g. befil ich mich in aller untcrtenickeyt, welche e. c. g. Christus unser herr dem connnun der gantzen cristcnhevt lange zeit Irisch und gesund beware und unteriialte.

Des ])robsts zu Wiüeiiherg verteutschte schrilft l.''2l.

Aus S]»ahitiiis IlaiKlscliiif't liei NcinNM-lvcr Hl. Kio.

5VI. ,). Jonas an Kolian. Hess. 07

.")<), J. Jonas an Eol)an Hess. 1521. Juli 20.

Rühmt ilon Kindnuk, tlcn Witt(>iil)ovtc nul' iliii mrtclit. Kl;\i;t'n F<>rclilioiiiis ül)or oiiiigi^ Krfurtor Tlieoloj^en.

S. Comiuigravi nunc, Eohane nii cbarissime , cum rebus nieis oni nibus Witienbey(jitj)i. In parvo oppiclo inveni incredibiles literaruni et onniiuni bonarum reruni divitias, et certe sie res est: prae isto ardore studiornni gymnasiuni Erplmn/iense iugat, f'riget autem 'maxinie illoruni culpa, qui quodassequi seposse de.spcrant, studiornni onine genusdaninant. Questus est niibi nuper per cpistolam Forchem'ms de tbeologis quibusdani vestratil)us, (piani .sccuni aspiiatnro alias ad titulos tbeologicos tyrannicc agant. Quid ist! tiicturi essent, si in rebus magnis nocere possent, qui '\w tantillis nugis pileolo illo et infulis magistralibus sie ingenia sua mala niinime celantl luva Jiorchenniim,^ si potes, nani probe uosti, ([uani Sit tum de literis tum de literatis onniibus bene meritus. Carmen ad fAiciim pictorem- cxi)ecto. Phira iam fseribere vctuit aurigae festi- natio, cui aliofpii plures erant dandae. Saluta Druroi/fw et amicos reli(pios omnes \'ale in Cbristo, cbarissimc mi llr.sse. VniUenhergae postridie lacobi. M . D . XXi.

Tiiihiiii.t loiKia F.oJxmo Ifi-sso pootai', aiiiicii lijuid st'cii> ;it<iuc> t'ratri cliarissiino sud.

In: „DENON (;ONTEMNK^;I)IS Htndijs huaniorib'' futnro Tlic- j ologo maxinu' iiecessarijs ali- | quot claroni virornra ad j Eobanu Ilcssnni I Epistuhr. |i " 40. 11 Bl. Erplumlic Imprimcbat Miitthcns Tictor Aiuio . M . D . XXIII ad fostnm Diuini Tcrnionis." B]. 15.''

Ueberarbcitot und verkürzt wieder al>gednickt in E. Hessi Eijistol. faniil. pg. 285. Es ist interessant zn beobachten, was für Eroiheiten man sich l)ei diesem zweiten Abdrncke mit dem Brief des J. gestattet hat.

,,Jnstus Jonas Eol». Ilesso S. Comraigravi nunc, Eoltane charissime. cum r. m. 0. V. In p. oppido divitias inveni incredibiles. non tantuni literarum. sod etiam rernm omninm. Certe prao isto ard. st. g. E. f. Er. au. eorum maxime culpa, (pii tpiod .se as.se(]ni i)Osse de>perant. st. g. o d. (Questus idem mihi Vorchemius est, quem fn, (piibns potes rebus atliuves pervelim. Carmen ad L. p. exp. l'lura scribere tabol- larii festinatio prohibet. Saluta Drac. amicum svncerissiraum et vale. Viteb. M.D.XXI.'

' Magister Georg Petz (Pactus) aus Forchlieim. welcher 1521 Prediger bei St. .Michael in Erfurt wurde. Vgl. Krause, PiOb. Hess. I. 221. fig. u. ö. - Cranacli. •' In derselben Schriit auf Bl. ('-5 steht ..AD IVDOCVM lOXAM DE CASV stud- iornni Ode E. II." lona. bonorum gloria numinum

Decus(pio nostrum. cui Dens obtulit Elorem inventac iiossitlentis Omnia quae t'aciant beatum. Vidi et rclcgi qualia scripseris. Scholac occidentis (piam doleas viceni Sic heu petitae barbarorum Morsibus. iuvidia. veneno etc. Dieselbe Ode s. auch in Uperiun llel. Eob. lle^si farragines duae. i'rancof I5t>t pg 45ii. Daselbst belinden .-^ich noch mehrere au Jonas adressirte (iedicbte.

68 11. In Wittenberg.

60. Fi-iedi'icli d. ^\'eise an die Universität. 1 02 1 . ' Jnli H 1

Dil .Jonas nacli W'ittoiihor^ ooU,,iiinu'n ist, sn sull Jotzt «lio l'iih orsit;it wet;on Ordnung «loi* \'(>rlosnns;on mit ihm liamicln.

Friflricli etc. llnsern grus zuvor. Erwirdiger wolgeboriier, wir- dige hochgelarte imd erl)arn , lieben andechtigeii und getreuen. Nach- dem ir wist, das am jüngsten, als wir in WIticnhcrg gewest, etlich lection, so ein zeit her vacirt, Gott lob widerund) l)estelt und in ord- luuig braclit sind, und dazumal die lection, so dem probst unsrer stilt- kirche bei euch ordinarie zu lesen ge])(1rt, aus etlichen bedenken ))i8 auf sein zukunft anstehn bliben: weil dann auch dieselbe zeit davon gered worden, das solchs mit wissen gedachts probsts mtisst verordnet und beratslagt werden und der erweit und bcstetigt probst in wenigen tagen gen Wittenberg kommen, begern Avir, ir wollet demselben nach mit im hiervon handeln und die sach dahin richten, wo er die lection seiner person halben zu lesen beschwert, das sie durch ine in andei- weg mit einem, der eurs ermessens darzu geschickt und tauglich, ver- ordnet und bestell werd, damit solchs der kirche und gemeiner Uni- versität kein nachteilige cinlUrung bringe. Daran tut ir uns zu getällen. Dat. Lochan, Dornstag 8eti Jacobi 1521.

An die Universität zu WiUmherg, des probsts lection halben.

Xeiuleckers Samml. Rl. 177.

lil. Spalatin an Hans von Doltzigk. 1521. Julie. ;^J.-

Ainvoisun^- für die Voi-liaiullimgen mit der riiiver.sität.

Lieber her marschalg. WoUeth in alle weg die sach der decrefaln dohin helfen richten, das der univcrsiteth geschriben werd: Erstlich sich zu beratschlagen und unterhandeln, ol) es unverrückter Statuten und Privilegien nuige bescheen, das ein ander denn der probst berinte lection lese.

Zum andern , wenn ein ander solche lection milge verwalten , zu entschliessen, wer sie lesen soll.

Zum dritten und» was jerliche vergleichung und besoldung.

' Von clcmselboii Datum nocli eine andre Vcrfiijfiinü an die I'nivers. mit Vor- latfe dersoll)Oii 1 Artikel, wie sie olien in di'ni IJriot'e an Hans v. hoitzigk gelesen sind (Nr. (il). ])al:ei ist alier aiuli vermcrid : ,,I)iesi' Copit^ ist nit ;nis<>ani.'t'ii " Neiidecker IJI. 1 7S.

- Das Datnni eruieli) sich aus Vergleieli mit Nr. (j(».

62. Spalatin an Jonas. 69

Ziuu vierteil, in fall wenn sich der probst dise lection in kein we^ verwalten vvolt, was denn weiter furzuncincn were.

lud solclis alles meinem {^nedigsten liern liirdcrlich anzuzeiji;eii. Das lial) ich euch im besten der sach zu gut nit wissen zu verhalten.

Spalatilius.

Her Ilaiiseu von DolUkkcii marschalh etc. zu eignen banden.

Ncudcckers Samml. El. 161.

52. Hpalatin an Jona.s. 1521. Jiüiol.

Kr mö^to dem. «ler diu juristische Leeliuu ilun iilmeliineii werde, genügendes Honorar bieten . seU^er aber möglic-list bald mit einer tlieolog. Vorlesung be- ginnen.

S. V. Keddidi scribis ducalibus denos aeris, reverende praeposite Jona. Optinie feceris, si ipse curaris amicorum cousilio, ne minus ofi'eras iirofessuro decretales, (juam deceat. Deinde nolim etiam rem tuani ikmiliarem extenuari eo impendio. 8ed Deus resarciet haud dubie, (juicquid istud erit disi)endii. Non impendio |so!| a ("aniculae die- bus te quoque iuclioare lectionem theologicam sive apostoli sive propbe- t^ie alicuius, iudicio nostri F. Melanchthoiiis et Carolostudu et uims- (lorfii. Hoc enim malim ([uam aliquein docturem ecclesiasticum legi propter inulta. Öi (piid aliud desideras, scribe audenter. Faciani enim tarn absens quic(|uid polero, (|uam coram. Bene vale cum tota Vaitteu- bcnja et torti esto animo. Cursim ex arce Lorltauc.. Ötatim cum prin- cipe cbristianissimo profecturus, sed tarnen brevi rediturus. Die ultima lulii M.D.XXl.

Non dubito omnia lacturos a consiliis principis pro ordinauda lectioue decretaliuin. G. Spaldtiiiiis.

Kevorendo et clarissimo viro 1). lodoro louni:. praeposito oniiiiiun Sanetorum \'iutteit/)ei;/ut ^ suo amieissimu patrono. I >cni lieni probst zu WUtealiciii.

Urigin in Meining. Auch in Neutlctkers Sannnl. Bl. 170.

(jo. Spalatin an Joli. v. Doltzigk. 1521. i

Macht einen Vormitthingsvorscblag in Saeben der Probstei.

Lieber her marschalg. Wer nicht das auch ein meyuung. Weil (User probst stt gar keyn willen wider /u dem doctorat der rechten noch zu der lection der decretal hat und das roth i)yret villeicht auch

1 Das genauere Datum tür diesen Brief weiss icli nicht zu bestimmen : ob t'nilier o ler spater als Nr. <>1?

70 II. In Wittenberg.

lüt gern trag-eu wii-t, als ein tlieologiis, das man doctor Deiistd^ ließ zu der probstey kommen und dem lonas die eantorey ji,ebcny l ud ohwol doctor Dendd niclit wird lecti(jnem iuris oder deeretalium luilden , so kunt ers doch bestellen. Und nachdem doctor JDeustet ein betagter man ist, moclit man mitler zceit nach einem redlichen anseu- lichen mann vxx der prubstey trachten. Also würden sie alle vorscheu, und woltGott, das mein guedter hcir ein {2;nädigs bedenckendoraut'hätt. Denu weil es mir zuiallen ist, so liab Ichs euch länger nit wollen vorhalten.

Damit vil seliger /.ceit. Sindatiima.

Uriu. in Jena. Neudecker Bl. 202.

O-i. Haiindeliuig mit der Universitet des i'rul»st 1521.

Lection halben.

Den von der universitet ist türgehalten, dieweii c. c. g. inen hievor bevolen mit dem probst zu handeln, wo er eigner ])erson zu lesen be- schwert , wie die lection ordinarie mochte bestelt werden , und von inen sein c. g. dermasseu antwurt worden, das es den Sta- tuten der universitet und bullen entgegen, so der ))robst doctor theo- logiae und nit doctor juriiJ were, mit solchem anhange das sie es dafür achteten, die lectio soll utt' dismal an naehteil der universitetstatuten wol mügen mit einem andern zu bestellen sein, so begerten s. c. g. von in Unterricht, wie sie meinten, das ane vorletzung der Statut und bullen der i)robst nit dortt doctor juris werden und seine lection uH" disnud nnt eynen andern moclit bestelt werden, und wie sie bedachten, das ane naehteil der schüler eine lection in iure civili mochte abgethan und einer von den andern legenten zu dieser lection gebraucht werden.

Darauf haben sie antwurt geben, das sie vor ire i)ersonen solche Veränderung mit guthcn gewissen und conscientz nit wüsten zutliun. Nachdem der babst irer als geistlichen noch zur zeit oberster werc, der in die bulle gegeben, so betten sie die Statut auf e. c. g. beger zu- halten geschwuren. Darumb wer es bey inen nicht, dieselbig Veränderung wider die Statut zuthun, sunder betten die sache zu e. cht. g. gestelt und sich erboten , wie es e. chf. g. getiele, das sie des wol zufriden weren.

Aber utV den andern punct, wie die bcstellung der lection gescheen solt, haben sie sich in iren reden begundt zuzwayen, denn etliche meinten, es weren wol junge leuthe in der universitet, damit dieselbige genugsam versorgt kout werden, und die ein ziendichs nähmen, docii

1 Ituminiis Vilalricus de Diustat noliills dioc. Mognntiiien!>is, jiastor in Kisleh, canoiiiciis et caiitor ecclesiao ((pneifiatac oinniuin ^ancdtnun in "Wittcnljcr.ir. ininiatr. im 8.-8.1507. Album S.21.

(>1. llaiiiKlelaiif; mit der Universitct des Probst Lection halben. 71

vAuu wenij^'stcu lüiifzig- ^•ulden Aber das eine lection iuris civilis s(»lt al)i:,etlian werden, das achten sie uit fiir ^iit, ader das es auc uaelitail der Schüler hescheen niocht, es were denn saeh, das mit in gehandelt und beschartt wiird, das sie so oft nit außzögen. Die andern haben i^esat>t und sunderlich einer, das doetor Iherouimus^ zu solcher lection decretaliuni zu verniiigen sein solt, und vvolt anstatt seiner vorigen lection cotlicis in decretalibus leßeu und zu seinem vorigen sohle, so er von e. cht. g. von der lection codicis gehabt, ein zymliche zulegung vom probst nelimen.

Daran! haben wir in widder gesagt, das diese ire antwurt irem schreiben, welchs sie an e. chl. g. vorberürter gestalt gethan, unsers beilenkens nit gemäß were, die weyl sie an e. cht", g. geschrieben, das sie in der universitet niemands wüsten, der von e. cht", g. vorhin nit ein lection hett, damit die lection decretalium zubestellen, und das ane nachteil der universitetstatuten die lection diesmal durch einen andern an des jirobsts statt wol nujchte bestelt werden.

Hieran!" ist von in kein andere j antwurt dann wie vor getallen. Wol haben etzliche begunst zusagen, das berürter briet" von |an y| c. cht. g. außgangen vom grossem teil der universitet nit bewilligt, sunderu es were ein ander meyuung gestelt gewest, welche aber nit wegge- schickt, wie sie vermerkten.

Darumb haben wir weiter getragt, dieweil derselbige briet ver- mochte , das sie mit dem probste aut" e. chl g. bevelh gehandelt und das er sich erboten dem legenten etwas redlichs zugeben, ob sie dar- von gehandelt und vom })robst verstanden, was er dem lectori geben wolt, denn e. cht", g. weren uit bedacht, die weil dieselben irer sunst genug aus der kammer besoldeten, etwas dazuzugeben, und haben in dcshalbcu e. cht", g. bevelh und meinung gelesen. Daraut" haben sie gesagt, das sie solchs vom probst uit verstanden, denn er hett sich hören lassen solchs e. cht", g. selbst anzuzeigen.

Derwcgen haben wir den probst beschickt und ime t'ürgehalten, was sich die von der universitet betten hören lassen, in sunderheit das es ane abbruch der Statut und bullen uit geseheen konth, das er probst und nit doetor Jiu'is, sunder theologiae sein solt, und wiewol sie solchs e. cht. g. lieimstellen, hicrinncn e. chl". g. getallens zu gebaren (?), so kont er doch wol achten, das e. chl". g. solchen eiugang, domit die Statut geändert, nit gern machen würden. Darumb sollt es unsers bcdenkens be(|uem sein, das er doetor der rechte würde, damit den

' Hiuroiiyiuiis JSclmriiü' (bcliiirti) <lc JSancto Gallo, arciiim maj!;i-tor Tiiwiiiuciisiji iimnatr 1502. schon 1504 als juris utriusquc doetor aciitissiraii^^ JJcctor der Universität.

72 IL In Wittenberg.

ütatuteu geiui^' geschehe, danudar nach hettesdcr bestelliuii;' halben \venii;cr mangels. Und damit die lection zum tiirderliehstcn bestellt und gelesen mucht werden, haben wir begcrt, das er namlialtig machen wollt, was er dem legenten zugeben, ader wie er den zu Vorsorgen bedacht, und wie er vermeint, das die lection am bequenüichsten bestellt mocht werden. Daraut hat der i)robst bewilligt, sein bedenken und antwort uns schrittlich zu übergeben.

Ncudeckers Samml. Bl. 15G. 157.

65. J. Jonas an die kitrf. Käthe. 1521.

Ilaiuiluii}^ mit dorn probst zu WlttenhcKj seiiirr Ici-timi lialboi in rlc^iclaliliu^.

Gestrengen eruvehsten, achtbaren günstigen hernn. Ufl" begcr cwr gestrengkeit und achtparkeit, das ich mein anthwort der dccretal halbenn kortz in schrifft stellen und ewr gestr. und achtparkeit über- antworten wolle, so stehet meins achtens dy sache uft' volgenden zcweien artickeln. !So ich dy lection selbst zu lesen beschwert, wy den dy selbige mocht tüglich bestalt werdenn, do mit es wider dy [)rivilegien der universitet keyn einiiiruug brecht, und was ich bedacht dem Substitute zugeben, üor uti' ist mein bitt zu bedencken:

Wer es in cynigc wege thunlich, dorinue voruemlich nitt mein sonder der loblichen universitet ehr und nahmen angesehen, so wolt ich unserm gnedigstem hern zu undertanigen gefallen gerne alle mühe und arbeit tragen.

Ursache und umbstende, derhalb mir selbst dy lection in kcynen weg zulesenn, ist an nott zuvornemen, dann mgro ßpakd'uio hal) ich in schrifii'ten etwas dor von angeczeigt.

Was in vorczeiten Laiirentius VaUu, und etlich vill gelert lewth auch von Koni und auß Italien bürtig, haben in schrifften angritten und gerürt,' ist zu unser zceit durch gotlich ordenung an zcweitel erst recht auiigestrichcn und nutt lieiliger schritlt gegründet, des sich ander universitet, und ol) hir dy lection decretal groß gcacht werde, richten werden.

Dy grossen Privilegien und stercksten bullen der loblichen univer- sitet Wittenberg seiut itzo, das alle gelarten leuth in Welscher, Deutscher, Hispanischer nation gar nahe durch gantz Europen ir das lob zculegcn,

' Er bezieht sich wulil hiohci aiü' Ulrich vuii lliittons Saminhinif. «Ho 151S iiiiicr (lern Titel: DE JJ02sATI0]S'E C'Ü^'STAN- ; tini (jiiid iicri bahcat, crutlKdrnm 11 HO- ( rundam iiuliciiim. ut in uer«a i itai^clia uidebis. | 50 Bl 4" i (Mainz. ÖchuHer/) erschienen war. Vrgl. Bötking, Index biI)liogra]'hicu.s Hiittenianus pg. 18.

65. .1. Jonas an ilic kurl'. Kalhc. 73

(las (ly evani;oliscli warlicit cldsclhst uiilt reclitcni aposlolischem goist aulJj^crctt uud j^eschribeu werd.

Das ander groß Privilegium ist, das dy gee/.ungn grekiscli und liebreisch, so zcu vorstand der heiligen sclirittt gehören, durch gotiit-h gnade und gnedieklich vorschartung unsers gncdigsten herii vieissig und rochtschattcn gelert werden, dor auß ander universiteten guth cxeinj)el nehmen, mercklieh und groß gebessert werden.

Desgleichen das dy jugent nitt weit umgetürt sonder christlieh er- c/.ogen , zceitlich auch zum besten in schrifften und sytten gerieht wirdt, dor aus l'rom christliche Juristen, ert/te, theologen, prediger und ander stende erwachsen.

Hey den selbigen Privilegien ist starck und fest zu halden.

Unser gnedigster herr, so disser sachen allen, als nun zcu woll'art, crgeczuug und auftkomen nitt allein ganczer Deutscher nation, sonder gantzer Christenheit gereicht, erheber, t'orderer und patron ist, hat un- czwciiiich vor längs bedacht, das disses jegen wertig seculum und dy zceit vor x oder xx Jarenn zcusammeu nit stymmen wollen.

Ob nu woU durch dy bullen dy i)re])ositur uff dy decretal lectiou befestiget, so will doch das evangelium und Taulus der apostel in allen sein schrifftcn, das prelaten und solichen })astores vornemlich in der heilig schrifft sollen gelert seyn. \Vy gantz wahr das sey und wy besteudig es war bleibt, ist in vilen außschrciben von d. Martlno angsczeigt.

Das aber die Juristen zu i)relaten, hirten und pastorn den kirchen geben seint in vorczeiten, ist der zceit geschehen, do man etlich Tho- niisten und 8cotisten vor theologen gehalten , der uirgent zcu ge- l)rauclien gewesen, wider im schreiben noch im ratlien noch im pre- digen, das inen auch von Juristen vorgeworffen, theologen weren un- niicze miissige lewth, der nymants gefordert.

Aber als nun auch den leien gnugsam angeczeigt, ein rechter ihcologus ist ein unmüssiger, vleissiger, williger man (wy den der apostel von hirten etc. angeczeigt), der zcu allen sachen zeugebrauchen, zcu lesen, zcu predigen, zcu rathen, zcu disputirn, zcu handeln und allen das christlich lieb antrifft.

Derhalb wirdts ein mercklieh anderung mitt den decretal in allen universiteten gewinnen, wy dy umbstend (so hir zcuertzelen nitt not) antzeigeu.

Durch was jierson dy lection zcubestollen, wil ich uuscrm gncdig- sten hern und seyner churfürstlichen gnaden loblichen reihen /cube- dencken. w^y dan disse gantz sach, heim gestalt haben. Es ist nitt zcubesorgen. das ein eurtisan gein 11 itfothi nj konune und dy anderung, so unser gnedigster herr auss bedencken machen wirdt, anfechte.

74 n. In Willt'iihen

\Vo iiuui vormerkt, das es von nothcii, soll an luir kern hc- tscliwcruuj:,' seyu. Kan man allen taj;' wider ein Juristen an dy ))robstey iircugen.

Dem leetori, so unser gnedij^stcr her vorordeuen würde dy deeretal zcu lesen, will ich ii,ern xv aderzwentziy; gülden ji;ebeu. Grosser stewr auch dor zcu /cutliun und iil)er das nach (iisscm stand iehts hausszcu- halden , ist mir warlich nitt muglich , dan ich bin sunst nütt keinen lehen versehen, so hab von der prebenden zcu Erffuyt nichts in ab- vvesen.

Ich erbiete niicli utf bevelh uusers g-ned hern meins vormügeus utts vleissigst in theologia zulesen.

Wu es aber ye do vor geacht würde, das disses der universitct abbrüehlich und nachteilig noch über das sein solt, will ich nitt weigern nach gefallen unscrs guedigsten hern abzcutretten, und gleich woU scyn churt'ürstlichen gnaden zcu uudertenigem gefallen ein jar umb solt zeulesen, ader was sunst sein churf. gnaden weither gefeilig, in undertanickeit zeugewarten. Xciuleckers Samml. lil. 15S. 15'J.

(5(5. Mutiaii an -J. Jonas. 1521. August 29.

(UüikwiiiLM-li /.um erlaiiüitoii tlicologiscliiii DiHlorjrrad. '

\\A\)\), Kl. Nachlese iiützlidior Ux'kunden Leipzig 1727 11.475. Corp. Kel. I :'''J2.

()<. Tilemaim Pleteiier und Justus Jonas an 1521. Oclol). 2. Kui'füi'st Friedrich den A\'eisen.

Bitten um lifiliiilt'o zum Doelorsi-lunaus.

Üurchleuchtigster hochgeboruer fürst, e. churfurstlichen gnaden sein vnsere gcbeth, vnderthanige gantz willige dienste in vleys zuvoran be- roydt Gnedigster lier, e. eh. f. g. bitten wir vnderthanig wissen, das wir vormittelst gotlicher liulff den vierziehenden tag octobris sehirst- kunrttigen den doctorstandt in derheyligen schrieft anzunehmen w^illens. Dieweyl wir dann vff die zceyt etzlich mal vcz hergebrachtem gebrauch den herren vnd verwanten e. ehf. g. löblicher vniversitet auszurichten schultig, dar zu wir wiltj)rats mangeln vnd sunst nicht zu bekummen wissen, ist der halb an e. chf. g. vnscr vndertanig demutig bith, e. eh. g. wullen vns zu vnsern ehren mit wiltprath auff gnante zceyt gnediglich i)edencken. Das sein gegen e. chf. g. wir mit vuserm gebeth in aller

' ..I li vor <;in vierttel weiiis Jodiicn.s .loiiass dem thiiiiiprnliist allhicr vff sein docioiatli veri'ieth \Viltenb. Kammcreireclinung. Förstern., .Nene Mitteil. III. JS. 1 11.

tiS. Juntis, Kai'Istadt u. A. au Friedricli d. VV.

vn(lcrtli;uiii;keyt viisers lioclü^teu vleys zuiiordiciien gaiitz willig;-. Datmii

\\ ilfcnbertj/c mitwochcus nach Micliaclis amu) etc. xxj.

E. cliiirl". ^.

viidcrtauigc willige

TUitiauiiaa Pletcimer vicerector

Jodocus Jonas prepositus

zu WiUeuOcnjk.

Weimar Archiv lieg. ü. pag. 122. "iV. 1. < icilr. in 0. riathner, die Familie Platlincr. Hcriin 18li(), Ö. 15.

()8. Jonas, Karlstadt u. A. au Friedrich d. W. I 52 1 . Oct. 20.

OutUL'lituu Über fUo Alwcliiiffimji- der Messe im Augiistiiierkloster. ^ Cori». Kcf. I, 405 - 470.

G9. J. .Jonas an -loh. Lang. 1521. Nov. 8.

Miulit iliiii Viirwiirfe ■wegen st.iiies Aii>l)leilieiis liei <ler l)(irt(>rats.reier. l'elier (He Witteiiberger Aii!.nistiiier, Diniideeliaut Wicdeinaiui u A. LiUlier soll an die Erl'urtcr schreiben. Versehie<lene Naehricliteu, aiuli über seine Neiguuj.', zur Elle zu greifen.

S. Eo maiori cum voluptate, doctissinie Lauge, tiater in Christo eharissinie, (pio tu rarius scrlbis nani nimiuni rare tuas accipio epi- stolas, cum pollicitu-s sis te sie etfeeturum mutuis litevis, ut ahsentcs simus? ({uodanimodo praesentes. Quid vero tu, mi Lange, ibi t'rigidissimae cauisae praetexis, (juomiuus ad pompam ductoralem veueris: oportuisse videliect ali(|Uot dicbus ante [)raem()neri vos de die, (juo scilieet ad lam l()ngin(iuinu et ])ericulosam perci^iinatiunem et ut ad tantum tüt(|uc dierum tum durum iter praepararetis (?)-, quasi vero niagis res illa aut ultra innotescere potuerit, aut longe abesse aulam tu suspicari de- bueris, cum tot literas ad te, ad theologos. ad d. lacobuin de ,Saelif>a darem, (piibus omnibus significabatur me id agere, ut cito rem per- ticeremy Utinam tu me tani diligentcr praemonuis!>es in tempore, (|uam constanter divinas att'uturum fuissc lacobuni de Saehm, nisi esset praeteritus. Crede amicum tantum mininie neglexissem. Nolebam, fjange, (cum tot conieeturis ducerer e civibus Erphorden, hoc rerum

' Vgl. Fortgcs.SaiuDiliin- 1722 S. lOüU. lUÜl. Leber die Unterschriften nnd iliie Keihentoige siehe 0. l'lathner a a. U. S. 18. Zur Saciic vgl. Kohle, die deutsche \u- gustinorcüiigrcgation Gotha 187!:> S. o72 lig.

Am 2o. Oct. schreibt Ulsccnius aus Wittcjiberg an Capito: „ro>trenui Iitmis in Arcc provinciam huccinaiidi vcrbi divini suhiit; illc ad<!o, ut a iiullo factum esse vidi, ardeutissimc in abusus et ritus missariim invohitnr adnitens onnics radicitus evellcre brcvi.- Jäger, Karlstadt, Stuttgart 1 -5(i. 8.50!».

- C'nd. praepararem.

76 II. In Wittenberg.

^^tatll nun iacilc pcriculuiu itincris siibituroi?) \ klcri cai)tator scu auccps nuincnun. Alias bonani Erplionliac parteni, quac * mihi niirnni iiisi ipsa i)atria sit charior, evocasseui. Qiiod lii de [)ciniis toO apvupic/u scribis, et risi siniiil et doliii. Risi qiiod tarn poötice argento alas iu- ncxuisses: dolui, quod patiia .siueret ne dixerim egcre, sed (juod vitaiii satis iudiguaiu et teiuiem- vivere viruui tantuni Forchcniium. Ivestitiiemus vobis loacliimum; noii peiniittaiii , iit quisquam lactet sa- lario aut lucro (jnaQivis magno, iit uullus moneas satis memor -rffC 'Kp^oof^ia;. (iratiam habeo patri doiniiii uüstri lesu Christi, (pii ser- vavit^ et te uostruni coi-culuin et Franciscanura ^4e(/«Z«(»i ^ urbis vitaui. Augiistiniani tu! liic adhuc abstinent a niissis, sed ne dnbita, ne tbr- mida bono zelo, fcstina lente, (piod occiuis. Doctoris libellimi WekkmamU^ si legero, paruni ciit lidere, })arum eacliiunari; sat scio, ditüuani et abibo ac transtbrmabor in ipsuni risuni. Sed age, (pii sie prae invidia insaniunt, iit vencnum iutentent!

Perdat nebulon^^s et fatiteros perditissiniüs brachiuni doniini!

Eobaao nieo dulcissinio animulo, cni iani non vacavit scribcre, gratulür scxccntie;« si l'orsan semel parnni est - ex aninio auctum salariuni. .Seribanj ubi oeium dabitur (dabitur auteni, ut quaerere eoe- pero ini))cnse). Submonebo d. Idcohiuu de Sachsa de quibusdani i)er- tinentibus ad" vestrani rcnipiiblicani idqiie iusta declaniatione , ut in- llannneni niagis ac magis ad aniandos stiidiosos scnatores et senatum. Madluo de epistola ad ecclesiam Erphurdeuacm seribam. Ne dubitate, mcmores erimus vestri. Quin tu in epistola aperis mihi, qui potissimuni literas oppugnent et sacra studia. Tltoiaiiion \^) ridendum vobis exi- stimo dialogis non acceptis uominibus. Neque enini merentur illius pugilis braehia iam nunc vincea et tracta, ut cominus secuni cougredi- amini. Mitto ,,leprosos" lAitheri,"^ boni consule niunusculis munuseulum. Causa missaruni videtur ingentes tragoedias exeitatura. Sed Deus vivit, quod salva pietate licebit, unciola illa, (piani ccu in pyxide transinisisti , iam sie submovens prudentiae. (V) Ikne vale in Christo,

1 Es könnte auch qua gelesen werden.

^ Cod: vitae satis indignum et tcnuem |oder tenuius?]

^ Kann auch scrvaiit gelesen werden.

•' Mcchlor.

*j DomdechanI Wicdomanii, der Anstifun- der ginvaltliuitigon .Vussio^Muig des Draconites aus dorn Severistift: die Vülk^wut hatt(! sirh lu-ini .,ri'aÜcnsturuion" i)0- sondcrs arg gegen ilni gerichtet. Kampschulte Erfurt 11 UM. 128.

•5 Cod. de.

" .,Euangeliinn Von den tzchen auszsctzigen vordeu(scht vnd auszgeleggt .M. Luth. Wittenlterg.- lo. Vorrede vom 17. Sept. 1521.

60. J. Jonas an .leih, hanjf. 7/

('reberrimis nie refocilla epistolis. Saluta Thhaimtu , extiiniila, iit per^at in (iiaecis. Ejio minquam graccatiis suni lelicius. O oraimiiatica Philip}»! ' caiulons et iiii^enii plenal Iteniin vale. iterum snliita et \<ix\\o F.olHimo)!. Birrium. Crofitni per liteias,'- 7l/?f////««/^/ l)cr epistulain. tratres omnes in Christo, totani ecclesiam, et vivite! Sabbatho post onines divo.s, eiini proiectis et cieetis oninibus insignibus Ulis ])ontiticiis e tenii)lo biclibcrrinie ter esseni concionatn.-, nc tc putes sohni» invidiae subiacere, voccni evangclii. M.D.XXI.

Ora quacso pro nie doniimini. Diei ne^iuit, (piain nie hie exaj^itet tentatio earnis. Neseio an dmninus voect ad dnecndani nxoreni. Hac- tenus (piid earnis ignes sint ucscivi, ut in aurcni til)i dieain. nain serio enpio, nt pro ine ardentissinie orei<. Aeji,re nie repreiiendo, aep'e Su- dans nie reiirinio, rpiin seortationis inipetu aul'erar. At dominus servabit (spero), (piod in nie peccatore niiserrinio jilantavit. Non releij;!: eoii eerpe literas et jierde, servari nohiiit.

1'uus loiia^, in seiiipitcrniun tuus.

Clarissiino tlieiiliiirn lotnnu Lhihio Aii'^uslininno, nmif<i iit iVati'i clinrissimii siio.

Cod. Goth. non. fol. 204. 205. Kiii Sti'ick darans iiiif v('rs(lii"(loiion l'flilcrn lioi Pivsscl. Jonas S. 128.

70. Spalatin an Jonas. löiM. Xov tl.

Warnt iliii vot unvorsielitigcn Nciiormif^cii unter Iliiwois auf die Oosinnunj.; lies Kurfürsten sowie auf das Urteil des Krouiides linscli. der in Worms IJe- ilonken nlier die Uitlierselie l'redistweise f;o.'üisscrt.

Corp. Ref. I, 481 ^ ISr.. Original in Moininjicn.

Sp. 482 Z. 5 lies per te st. pro to. Cogito. iuui deniirnr (st. adniiror.) IJnscliins (st. l^nsthiiis.) Vor desideremns fohlt maxinie.

71. J. Jonas an Johann Lang". 1521?.{

Klage über die katliol. (ieistliehkeit Krfurts: jodonnaim iiiüsso jetzt in dem rdi- jriiisen Kampf klare Stellun^r nelinien.

8. Dum jiararem proxime abitioncm, doetissime J.diiifr. triduo per- l)Ctno haud secus atque in Cieeronianis dialogis de doctissimis eonj;cr-

' Iiistitutionos Graecac Gramniaticae, seit 1520 umuearlieitet nnd 152o wie 1521 in Hagenaii orsrhienon. Corp. Hef. XX ti.

2 Crotns war im Mai 1521 vor dem Tumult des „Pfaffenstürmens'- von Erfurt nach Fulda gewichen. Ivampschulte Erfurt II. 122. de J. Croto Ruh. pg- 12.

3 Die Ahfassungszeit des Briefes liegt zwischen dem Erfurter Pfattenst (innen und dem Ausscheiden Längs aus (h>m Klostorleben, ist also nacli 12. Juni 1521 zu setzen. Vielleicht niachlc .Tonas, ehe er Tiach Wittenh. idiersiechdie. erst noch einen Hcsnch in der Vaterstadt Nordhausen. Vgl. die Erwälnnmg einer < oncio l-lrpliorih-n-vis des J«inas im Briefe Spalatins v. 0. Nov. 1521. Corp 1!. I. IS2.

78 II. In Wittenlierff

ronibus legimiis. Conseclere nos oportuit et diligeiiti ciira de his rel)us confene ac coiisnltare, quae quon;odo ad evangeliciim negociimi per- tinere possmit. Nain cniii tani imilti atqiie adeo iiifiniti tum luouaclii tum etiam clciici, piaecipue summates ex utrisque, de censibus et vectigalibus, de iurisdictionibus^ ac aedificiorum nunc materia nunc ornamentis tam graviter deliberant, nimirum quod cupiditatibus occoe- cati spirituales illas substructiones ecclesiae, quas inprimis accuratissime conservari et ornari oportuit, uon videant: nonne par erat nos (|UO(iue de arcbitectls, de cemeniis, de lapidibu.s nostrae structurae, quam apostolus nobis describit, sollicitos esseV Tu vero neuti((uam ])uta me frustra isthuc scril)ere. Veniunt enim miiii iam multa in nientem, (piae tibi, si Erjihordiae locus fuisset, coram aperuissem. Et dum hie Norf- husiae ago, quotidie ad vos proticiscentibus nunciis, induxi in animum hoc, quod tum temporis brevitate diminutum est, iam absens pensarc epistolis. Proxime in ipso articulo proteetionis vocavit nie sophistieus Severianus'^ vir alioqui integerrimus et optimus, cui si tantum iudicii et eruditionis inesset, quantum genuini cuiusdam candoris inest, poterat sane inter salutares ecclesiae magistros numerari. At ut fere fit, coi-- rupit et hunc minime alias malignum animum ignavia illa et se digna i)asi sufifulta ~ nimirum ceremoniis substulta vitae ratio clericalis; siquidem ea a Romano pontifice instituta est huiusmodi: „Praelatus in templo primum stallum habeto. Episcopis, praelatis festivitatibus sum- mis sine mitris, sine int'ulis sacrum facere religio esto. Decano prae- latisque aliis ceteri clerici sul)diti sunto. In os illis aliquid de negli- gentia ipsoriim aut modeiatione ecclesiae haudquaquam dicunto, illis l)raesentibus plus quam pisces muti sunto. Supremis praelatis medio- cris et utcunque tolerabilis eruditio (nempe si non prorsus idiotae sunt et coloni) satis abunde esto. Eruditionis autem inopiam charitas aliqua frigida vel obiter incidens i)ensato." Haec sunt et infinitae praeclarae traditiones hominnm, (piarum tiducia freti i)Ius quam diabolica nihil moramur, (piales suos cpiscopos et ecclesiarum pastorcs velit esse apostolus, quam gratuletur illi suo charissimo discipulo, (piod didicisset sacras literas a iuventute. Sed ut redeam ad haec, ([uae cum d. sch<»- lastico contuli, cum incidisset mentio de istis ecclesiae tuuiultibus, tum ego sedari inquani illa omnia nequeant, nisi dent operam praelati ulrius- (|ue ecclesiae •^ ut (juovis suniptu conducant insigncs alicpios et vere pios ac doctos concionatores. Quibus enim artilicibus inquam animi

' Cod: juris ditioiiiluis.

'^ Violleiclit Martin v. d. Martbcn? vul. KiiiaiiMlmltc Kiliirl II. li:. VM.

^ Des DdiiicN iiikI der Kirclu; S. Scvi'ii.

72. Spalatiii au Joiia>. 7t'

liominnni sie i)cnnoti , sie scdibiis exinilsi sunt, eisdeni oportet iiiquaui mit similibus eosdeni, iudieio tanien et noii per adidatioiieni sedari. Quin vos onnies qiiotqiiot cstis inqiiain l()(|uiniiin cum d. JUcloshujo, qui sie satis esse putat, si omiiiadissiniulet, ut vel conspiret cum istis C(m- eionatovibus Lango , minorita Forrhcmio et Addmo , breviter lAifhero ipso, aut si erreut, ipsorum seutentias coufuteut ac refellant. Quis iion posset sie tacens, sie domi inter parictes delitescens apud se doctrinae opinionem coneipereV Res eo dcdueta est, intpiam, ut populus amplius nolit personis territieis et autoritatis alieuius asciticiae amplius terreri. S('rii)turisi)Ufinaiiduni est. iam euim vel muliereulac vel pueri enebiridia ltroI)e noruut. ^'ale.

t'laris.simo viro toliinmi Liivijn Au;;iistiiii;\iio mdiuh >ii(). Abschrift in Cod. Goth. nOl». fol. 204'' t.

72. Spalatin an Jonas. 1521. Nov. 2(1.

Ucbcr die rnivorsität; iil)or Kr/liiscliof AHntclits (Jcsinmiu^; Mol.'uu-litlinii niögo (um der l'cst willc^nl sicli von \\'ttliM\1). hol Z(>i(oii ziiri'u-k/.iclicii.

Corp. Ref. I. 48(5.

V,\. Jnstus Jonas an Capito. 1522. Jan. 1.

Bezeugt seine Freude über die Naehriebt, dass Cardinal Albreebt jetzt .selber zu predigen anlange. Die G(-!d;;ier der ItalieniM'. F(.rdert Caidto auf, den Cardinal zu inutliii;c'ni iMüscldussc zu lie\vei;cn. l'eb(>r Karlstadts Verhei- ratung'.

Litteras tuas suavissimas, chariss. Capito, eo maiore cum voluptate !e«;i eoque avidius exbausi, quod iu uovam quaudamaci certc pnlcherri- mam spem orbem erigcre videutur, nimirum ut suapte voee, non i)er qucmvis tVigidum vicarium aut sacellanum concioncntur et doeeant in eeelesia episeopi. Ne(iuc enim dubium esse debet apud tc, quin ad exemplum tui praesulis,- (jui eo oblii^atior est ad id muneris, (pio maior et sublimior, ultro se((uuturi et ad imitatiouem cbristianissimam com- paraturi sese^ per Germaniaiii (juani iilurinii. Quid enim ad nos attinent palam et plus quam manifeste impii Itali, (piando pro sua innata et genuina avaritia ac impietate nuntpiam quaesieruiit nos, sed no.stra, (piandoiiue, quae' sua sunt, »luntaxat furiose venantur et insctpiuntur, nibil minus eurantcs, quam quac sunt lesu Cbristi. Finj;e onine aurum (Jermaniae, quod solum quaerunt, semel transveetum in italos, et niiriiin

' Zur. et.

- (kardinal Albroclit.

•* Zur. seso ('oiiii»araliiri (siiil).

^ Zur. (jiiando qiiae.

80 fl. In AVit(enl.org.

si vel tantulnm de nobis oninibus solliciti sint, aut quicqnniu scire cu- rent, iil)i Germania sita sit, aiit cuinsniodi sit popnlus Germaiii(eiis) '. llorrcnda et ])lus Cinierianini tenel)iarui)i coceitas iiostroriiin priiu-ipuni iiostratiuiii praesiiluin (spero tanien tuum veraeiorem et ex iiigenio ao natura cleinentissimum praesulem minc- satis videre), miranda aiiteni inquam obstinatio et coeciitientia alioruni, qni tot et tanti totie.s decei)ti, cxbausti, expilati, exossati atque adeo pro caiidicil)ns et tnincis et saxis ab Italis, nostrani ignaviani stupentibus. Iiabiti, adhuc non vident a Homano pontifice iniimdentissinie et nieretrieiu qiiadam ini])iidentia, so- Inm ])C('iiniani qnaeri. Priniatuni ]{(>: ))ontiticis do iure divino non possc siil).sistere in eontesso et apcrtiiis est, (juani ut argunicnti.s hie sit opus. Cedo aiiteni consensn episcoporiini et ecele.siae Jionianac scu orbis Roniani sit primus episcoporum. Erj;one opoitiiit Mocjuntmam ^edeni, (pioties noviis eligitnr praesid, XXX niilia dependere aiireonimV Nuin ideo protiniis tantam vim aiiri et argenti aiiferri"*, tani levi et ridiculo praetextii, nempe diabolaris pallioli, e Germania, quo tot pau- pcres poterant ali V Paulus apostohis, 1. Corintli. XVI. et plerisque aliis locis nihil diligentius cavet quam ne videatur suum i)rivatiim coni- modum venari. In actis cap. XX valedicens cum irruerent in Collum eins illaehrimantes, quod semper solet in oninibus cpistolis, |se]4 hac sohnn })ia ostentatione iactat Be gratuito evangelizasse. vVrgentuni in- (piit aut aurum aut vestem nullius concupivi. Et"* quis tam stupidus sit, ut non videat Bomam sepulchrnm patens esse et inexplebile bara- thruni, [in] quo donius viduarum et pupillarum hauriantur et absorbeanturV I t maxime solvendum esset aiiquid recens electo ejnscopo, mihi'' satis esset Mofjuntinum episcopum mille aut G(XJ tlorenos, scilicet Christian! officii causa aut servientem tenipori dependere et inferiores episc* pos minus ac minus. At nullos fines hal)et sui hiatns Iiomanistaruni in- iernus (desunt enim mihi verba ad c.xaggerandum) ' et diabolica eupi- ditas. 8i tanto])ere sitit habere curani et gcreresollicitndinem omniuni ccclesiarum, scilicet sine auro nostri menior esse nc(|uitV 0 nostrani*^ coecam coecissimam et ter occoecatissimani coecitatem et illoruni in- satiabilem voraginem! Nihil restat, nisi ut nostrisdivenditis corporibus

1 Ziir. Gerraaniae. 2 strassl). aniiiio?

^ Strasisl). aufert. Zur Sache vj^l. Strauss. Ilnttcii III. l:^.2t. Liidior's Wcrlic. Krlanger Ausg. 21. 290.

■' Die eiiigoklaiDincrteii Wdrte folilcii in ilcr Zinii licr AliM-liriit.

•■' Zur. At.

'■ Ziir. mini.

'• Zur. aggerenda.

'^ Strassli. vestram.

73. Jiistns Jonas an (Japito. 81

iiostri snn^uninis, iiostrormu viscenini et iiicdullanun iiostriuuiii i»rec'() snnm ciitoni niollifor tovcant, sua scorta, snos cynedos ((\nu\ eiiini liii- voiocuiuliiK siniyi alant. Sit sane toleral)iIis aut ferenda nteiinque illa i diuissiiiia tvrainiis, si ulluni niodiun liabeat, si non sit snpra ii»,snni diaboluiu diaboliea. Nnllis veibis assequi possuin, mi Capito , tiuani male hoc- nie iirat, [(luanij discniciet graviter, sie iios pro saxis haberi. Qiiod de tiiis ('oncionil)ns scribis valde probo, niaetc virtute ac pietate vir, sie pi'rnuiipitiir, sie iui;iini inii»iae liomae excutitnr, «ie itnr ad astra. Tunm prineipeni n>n\ diibito natura"' bonnin |esse| at(pie adec» nptiniuin esse. Nnstniin erit »»rare nt Dominus aspiret sanetis ipsius eonntibus. Niliil (lul)ito esse in anbi, (pii instilutum ebristianissiniuni JKic ridcant,'' sed viderint ijisi, portabunt Judicium J)ei terribile et horrendum ((uieun(pie sunt-' illi. /'hillj)j>!is mibi dixit Lntlicnu)i ex litteris i)roxiniis christianissinns tui prineipis bonam spem eoneepisse, at(iuc'' utinani sjbi eoiistet, se audiat, sese in c(»nsilium adbibeat, aures ad aulieas naenias obturaiis, non dubitarem i[uin domini s|)iritus mag'is ae magis indies eum esset confirmaturus. Crede mihi, Cajyito, si ille praesul, ut deliet, ut obligatur, obierit munus [)raedieaudi verl)i, exem- phun erit ehristianissimum et euius eonunoda latissime sese domino eoo[)erante sj)argent. Quid tarnen unius aut alterius aulici est siisurrus l)rae tanta utilitate, (piae hine sequetur et undiquacpie in orbeni diftun- deturV Cnr< >l(i.'<fad i us d\[\\t uxorem puellam imaginibus nobilem, sed paupereni, quam tenuitatem consulto delegit: dueturi «^ ine et alii elerici. Ipse huiusmodi rpiid meditari pcne incipio^ eontra bypocrisin, gregem seortorum sub fuco eastitatis alentem. Oro te per Christum, retine l)rineii)em tuum ne qiiieipiam moliatur eontra rem. ((uam Dens videtur palam excitare et nioderari. Probe quod corani dixisti, ut eonniveat; at mallem palam prineipes profiteri Christum et serii)turas. Quicquid sit, spureieies'' ineredibilis et .scortalionum lerna latet sub eoclil)atu illo elericftrum, et eoniugium (piid tantum estV i|iiam'" saneta cniivcr-

' Zur. uUa. - Zur. hie. •' Zur. iiatnm. ' Zur. vidcaiit. 5 Zur. .siiit. '• Zur. ntqno. ^ Strassl». dum.

'^ Vrgl. (liM) tol!;(!n(lcn Hrict' und Corp. lld' I .''ilt;, wu MrlaiK lithoii :iiii ."•. l'Vlir. l.'i'2'i die Verheiralliuug des Jonas erwiilmt. '■• Zur. spiuTitioruni. "^ Zur. (juac.

Utsclv.-Qu. ii.l.X\ II. iSiieiw.a.J.J. 1. G

82 TT, In Wittcnbor?.

satio, qiiae eerte eriiee noii caret. Curolostudm^ iani olini ad«l•ll^^it ut niulio benc cinhorntas npolocjinK. taiKleiii ei oflerntnr, qui se vcritati sevipturac tarn ayicrtc iiiatviiiioiiiiiiu perniitteiiti oi)])oiiat. Bona pars eivinni liic- die iiatalis et die eireiinicisionis comnnniieavit snb iitraqnc spccie, sat scio eo nomine Wiffenhartjanf niale anditurani, at verbo Dei nianifesto nititni-i hace ecclesia et habet pro sc exempla veterum magna. Varie sagillabnnt hoc fbrsan et alia quoqne. Ceternni ne temere cniA'is credas. Scribe mihi et aperiam til)i nonnunquam ex tide, quo aninio et (|ualitci- ^-estae sint res eiu><niodi, ut hinc possis iudi- earc recte et non i)raeci))itanter. Latius scribam ubi dabitur oeium. Tu memineris verbum Dei a mundo malediei, subsannari. Obliviseere nonnihil moderationi.s illius, (juam- vellcslorsan obscrvari. Nam videtiir Dens animos vulgi ])aiani accendere el impellere rei)entino quodam spiritu. •' Tuns optimus princeps vel solus iam magna posset, at(]ne ntinam abs te animaretur ut audeat. Audebit haud diibie pro sua genuina l)onitate,4 modo eum subducas ab iJloruni improbis consiliis, (jui diversum })ugnant. Omncs omnia nostra ingenia (iermaniae con- seeraturi essemus, si ineiperet fortiter ])rofiteri evangeiinm. \ak'. ^Viffcnhe)•gae, die circumci.sioni.s. M.D.XMI. /. Jonas tniis.

Opt. principi tuo, praesertim si pergit ab evangelio stare, me eoni- mendato. 8ahita ])raepositnm novi operis, virum-'' ehristianissimnm et Optimum, ac hortare ut nonnunquam ad nos scribat/-

Clivrissimo viro et triam liiigiiiinim pcvitissinio tliooln?,« h'ttliiiiio f'ii/iitnni. ainico et patroiio cliiirissimo.

Ahscliriftliili im Thcsaurujs liaumiamis in Strassbiirg ; Kopie von Prof. Ih'. Tl. JJaiini- üartin; desgleiclicu abschriftlich in /Airich, Kopie durch Dr. H. Escher. In Zürich mit dorn Vermerk: Ex antographo in Mannsc. Arch. Eccl. Basil. A^ol. 1.

74. Jona.^ an Job. Lang. 1 522. -lan. 8.

Ueber das Caiätcl doi- Aiigustinor und W. Link; NacliriilitL'n ühcr doii Fort- gang der Reformation; meldet soino Absieht, sieli zu vorlioiniteu. l.'cbor den Widorsi)rueh , den (-iiio kiirzlieli mhi ilmi In iMliut ^oliiilteue l'rediüf jjroVoeicrt liat. (Jriisse.

S. Literac tuae, frater mi in domino cliari.ssime, (|uas ad ((»ngrc- gationem monachorum Vifcboyac iam eonstitutam^ dedisti, vehemen-

^ Zur. innititur.

^ Strassb. gratia.

•' ,,sic tempore Christi vnlgiis adfectus." m. ips. loiiae (Stras.«;h.).

■* Ziir. lenitate.

^ Stra.ssl). verum. Der Name des Propstes war Nicol.